वडिलांच्या हक्कासाठी औरंगजेबाशी भिडलेली राजकन्या कोण होती?

संतोष कानडे

जहाँआरा बेगम या मुघल बादशहा शाहजहान आणि मुमताज महल यांच्या सर्वात मोठ्या व लाडक्या कन्या होत्या.

१६३१ मध्ये आई मुमताज महलच्या निधनानंतर, वयाच्या अवघ्या सतराव्या वर्षी त्यांना मुघल साम्राज्याची सर्वोच्च महिला पदवी म्हणजेच 'पाद्शाह बेगम' (प्रथम महिला) हा मान मिळाला.

त्या केवळ एक राजकन्या नव्हत्या, तर अत्यंत श्रीमंत व्यापारी देखील होत्या आणि सुरत बंदराचे उत्पन्न त्यांच्याकडे होते, ज्यातून त्या स्वतःची व्यापारी जहाजे चालवत असत.

स्थापत्यकलेची विशेष आवड असलेल्या जहाँआरा यांनी १६५० मध्ये जुन्या दिल्लीतील जगप्रसिद्ध 'चांदणी चौक' बाजाराची रचना आणि उभारणी केली.

मुघल राजपुत्रांमध्ये सत्तेसाठी झालेल्या उत्तराधिकार युद्धात त्यांनी आपला थोरला भाऊ दारा शिकोह याला उघडपणे पाठिंबा दिला होता.

जेव्हा औरंगजेबाने वडील शाहजहान यांना आग्र्याच्या किल्ल्यात कैद केले, तेव्हा जहाँआरा यांनी राजवैभव सोडून स्वेच्छेने वडिलांसोबत तुरुंगात राहून त्यांची अहोरात्र सेवा केली.

सुरुवातीला भाऊ औरंगजेबाच्या अन्यायाविरुद्ध आणि वडिलांच्या हक्कासाठी त्या ठामपणे उभ्या राहिल्या आणि शाहजहानच्या मृत्यूपर्यंत त्यांची सावली बनून राहिल्या.

वडील शाहजहानच्या निधनानंतर, त्यांच्या राजकीय मुत्सद्देगिरीमुळे औरंगजेबानेही त्यांना मान दिला आणि पुन्हा एकदा साम्राज्याची 'पाद्शाह बेगम' म्हणून स्वीकारले.

साहित्य, कला आणि सुफी तत्त्वज्ञानाच्या त्या गाढ्या अभ्यासक होत्या; त्यांनी सुफी संत ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती आणि मुल्ला शाह बदख्शी यांची चरित्रे देखील लिहिली.

१६८१ मध्ये वयाच्या ६७ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले आणि त्यांच्या इच्छेनुसार दिल्लीतील निजामुद्दीन औलिया दर्ग्याच्या आवारात साध्या पद्धतीने त्यांचे दफन करण्यात आले.