संतोष कानडे
सोलापूर जिल्ह्यातील करमाळा तालुक्यातील 'केम' हे गाव प्राचीन काळी 'क्षेमवती नगरी' म्हणून ओळखले जात असे. आज हे गाव जगभरात आपल्या नैसर्गिक कुंकू उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे.
केममध्ये हळदीपासून नैसर्गिक कुंकू बनवण्याची जवळपास १५० ते २०० वर्षांची जुनी परंपरा आहे. शुद्धता आणि गुणवत्तेमुळे येथील कुंकवाला विशेष मागणी असते.
शिर्डी, पंढरपूर, तुळजापूर, कोल्हापूर आणि शेगाव यांसारख्या महाराष्ट्रातील मोठ्या देवस्थानांना केममधूनच कुंकू, बुक्का आणि गुलाल पुरवला जातो.
केमचे कुंकू केवळ भारतातच नाही, तर अमेरिका, इंग्लंड, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया आणि आखाती देशांमध्येही मोठ्या प्रमाणावर निर्यात केले जाते.
गावाचे संपूर्ण अर्थकारण कुंकू उद्योगावर अवलंबून आहे. सांगली आणि लातूर येथून कच्ची हळद आणून त्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी गावात ५० ते ७० कारखाने कार्यरत आहेत.
केममधील सुमारे ८०% ते ९०% लोक या उद्योगाशी जोडलेले आहेत. जवळपास २,५०० कुटुंबांचा उदरनिर्वाह केवळ या एकाच व्यवसायावर चालतो.
कुंकू पॅकिंग आणि साफसफाईच्या कामामुळे गावातील हजारो महिलांना स्थानिक पातळीवर रोजगार उपलब्ध झाला असून, त्या आर्थिकदृष्ट्या सक्षम झाल्या आहेत.
शुद्ध हळदीपासून बनवलेल्या कुंकवाची काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत विक्री होते, ज्यातून दरवर्षी कोट्यवधी रुपयांची आर्थिक उलाढाल या गावात होते.
भगवान शंकराचा अवतार मानले जाणारे ग्रामदैवत 'श्री उत्तरेश्वर महाराज' यांच्या कृपेने हा उद्योग पिढ्यानपिढ्या बहरत असल्याचे गावकरी मानतात.
रेल्वेने जोडलेले हे गाव आज आपल्या कुंकू उद्योगामुळे एक जागतिक 'ब्रँड' बनले असून, ग्रामीण लघुउद्योगाचे एक यशस्वी मॉडेल म्हणून ओळखले जाते.