एरोसोल प्रदूषणाची धोक्याची घंटां | Sakal
sakal

बोलून बातमी शोधा

एरोसोल प्रदूषणाची धोक्याची घंटां
एरोसोल प्रदूषणाची धोक्याची घंटां

एरोसोल प्रदूषणाची धोक्याची घंटां

sakal_logo
By

सकाळ वृत्तसेवा

मुंबई, ता. ७ : पुढील वर्षात महाराष्ट्रातील ‘एरोसोल’ प्रदूषणाचे प्रमाण सध्याच्या ‘धोकादायक’ (ऑरेंज झोन) पातळीवरून ‘अति धोकादायक’ (रेड झोन) पातळीवर जाण्याची शक्यता वर्तवण्यात येत आहे. कोलकाता येथील बोस इन्स्टिट्यूटमधील तज्ज्ञांनी केलेल्या अभ्यासातून याबाबतचे निष्कर्ष समोर आले आहेत. उच्च प्रमाणातील एरोसोलमध्ये सागरी मीठ, धूळ, सल्फेट, ब्लॅक आणि ऑरगॅनिक कार्बन यांच्या अतिसूक्ष्म कणांचा समावेश असतो. श्वसनाद्वारे ते शरीरात गेल्यास मानवी आरोग्यास घातक ठरतात. औष्णिक विद्युत निर्मिती केंद्रे, घन कचरा जाळणे आणि वाहनांद्वारे होणारे उत्सर्जन हे महाराष्ट्रातील एरोसोल प्रदूषणाचे मुख्य स्रोत असल्याचे अभ्यासातून समोर आले आहे.

एरोसोल ऑप्टिकल डेप्थ (एओडी) म्हणजे वातावरणात असलेल्या एयरोसोलचा परिमाणवाचक अंदाज होय. एओडी हे पीएम २.५ चे प्रमाण मोजण्यासाठीदेखील वापरता येते. ‘ए डीप इनसाईट इन टू स्टेट-लेव्हल एअरोसोल पोल्यूशन इन इंडिया’ हा ताजा अभ्यास कोलकाता येथील बोस इन्स्टिट्यूटमधील सहयोगी प्राध्यापक डॉ. अभिजीत चटर्जी आणि त्यांच्या पीएच.डी.च्या विद्यार्थिनी मोनामी दत्ता यांनी केला आहे. या अभ्यासाचा ‘पीअर रिव्ह्यू’ शोधनिबंध एल्सिव्हियर जर्नलमध्ये ऑगस्ट २०२२ ला प्रकाशित झाला आहे.

अभ्यासाद्वारे एरोसोल प्रदूषणाचे राष्ट्रीय पातळीवरील चित्र स्पष्ट होत असून, देशातील विविध राज्यांचे दीर्घकालीन कल, स्रोत विभागणी आणि भविष्यातील शक्यता मांडल्या आहेत. महाराष्ट्र हे सध्या धोकादायक म्हणजेच ऑरेंज झोनमध्ये असून यामध्ये एओडीचे प्रमाण ०.४ ते ०.५ इतके आहे; मात्र एरोसोलच्या वाढत्या प्रदूषणामुळे एओडीचे प्रमाण वाढून ते ०.५ या पातळीच्या पलीकडे पोहचून राज्य अतिधोकादायक वर्गवारीत (रेड झोन) जाण्याची शक्यता आहे.

तीन टप्प्यांत मूल्यमापन
१) औष्णिक विद्युत निर्मिती केंद्रे, घन कचरा जाळणे आणि वाहनांद्वारे होणारे उत्सर्जन हे एरोसोल प्रदूषणाचे मुख्य स्रोत आहे. या स्रोतांचे मूल्यमापन तीन टप्प्यांत केले आहे. टप्पा १- २००५ ते २००९, टप्पा २- २०१० ते २०१४ आणि टप्पा ३- २०१५ ते २०१९ इतका आहे. औष्णिक विद्युत निर्मिती केंद्राच्या उत्सर्जनाचा वाटा दुसऱ्यापेक्षा तिसऱ्या टप्प्यात (२०१५ ते २०१९) ३१ टक्क्यांवरून ३९ टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे.
२) औष्णिक निर्मिती क्षमतेत झालेली वाढ आणि कोळसाधारित विद्युत निर्मितीवरचे वाढते अवलंबित्व हे यामागचे कारण असल्याचे अभ्यासात मांडण्यात आले आहे. त्याचबरोबर अभ्यासाच्या संपूर्ण कालावधीत घनकचरा जाळण्याने होणारे एरोसोल प्रदूषणाचे प्रमाण २४ टक्क्यांवरून १८ टक्क्यांवर आले आहे; तर वाहनांद्वारे होणाऱ्या उत्सर्जनाचे प्रमाण (१४ ते १५ टक्के) तीनही टप्प्यांमध्ये सातत्याने राहिले आहे.

एओडीचे प्रमाण
शून्य : जास्तीत जास्त दृश्यमानता, नितळ स्वच्छ आकाश.
१ : अत्यंत धुरकट, अस्पष्ट स्थिती
०.३ पेक्षा कमी : ग्रीन झोन (सुरक्षित पातळी),
०.३ ते ०.४ : ब्ल्यू झोन (कमी धोकादायक),
०.४ ते ०.५ : ऑरेंज झोन (धोकादायक)
०.५ : रेड झोन (अति धोकादायक)

महाराष्ट्रातील हवा प्रदूषणावर आतापर्यंत सर्वाधिक परिणाम कोळसाधारित विद्युत निर्मिती प्रकल्पांमुळे झाला आहे. विजेच्या वाढत्या मागणीनुसार या विद्युत प्रकल्पांची निर्मिती क्षमता वाढवली जात आहे. हे असे सुरूच राहीले तर राज्याचा समावेश सर्वाधिक धोकादायक पातळीवर होईल. ज्यामुळे राज्यातील मृत्युदर वाढण्याची तसेच आयुर्मान कमी होण्याबरोबरच आरोग्याच्या तक्रारी वाढण्याची शक्यता निर्माण होऊ शकते.
- डॉ. अभिजीत चटर्जी, प्राध्यापक, एन्व्हायर्नमेंट सायन्सेस, बोस इन्स्टिट्यूट

महाराष्ट्रात कोळसाधारित औष्णिक विद्युत निर्मिती प्रकल्पांचा प्रभाव खूप मोठा आहे. हे धोके नियंत्रित करण्यासाठी राज्य सरकारने केवळ नव्या औष्णिक विद्युत निर्मिती प्रकल्पांना मंजुरी देण्यावर निर्बंध आणणे एवढेच न करता सध्याच्या औष्णिक विद्युत निर्मिती प्रकल्पांची क्षमता किमान १० गिगा वॉटने कमी करण्यावर लक्ष केंद्रित करायला हवे.
- मोनामी दत्ता, वरिष्ठ संशोधन फेलो, बोस इन्स्टिट्यूट, कलकाता