संशोधनातून ‘वर्धन’ समाजहिताचे | Sakal
sakal

बोलून बातमी शोधा

social welfare through research Maharashtra Vidnyan Vardhini

वैज्ञानिक संशोधन करण्याच्या उद्देशाने ‘महाराष्ट्र विज्ञानवर्धिनी’ची स्थापना एक ऑक्टोबर १९४६ला करण्यात आली. संस्थेचे संस्थापक-संचालक प्रा. शंकर पुरुषोत्तम आघारकर यांची जयंती आघारकर संशोधन संस्थेत शुक्रवारी (ता. १८) साजरी करण्यात आली त्यानिमित्ताने...

संशोधनातून ‘वर्धन’ समाजहिताचे

वैज्ञानिक संशोधन करण्याच्या उद्देशाने ‘महाराष्ट्र विज्ञानवर्धिनी’ची स्थापना एक ऑक्टोबर १९४६ला करण्यात आली. संस्थेचे संस्थापक-संचालक प्रा. शंकर पुरुषोत्तम आघारकर यांची जयंती आघारकर संशोधन संस्थेत शुक्रवारी (ता. १८) साजरी करण्यात आली त्यानिमित्ताने...

‘महाराष्ट्र विज्ञानवर्धिनी’च्या संस्थापक सदस्यांपैकी प्रा. शंकर पुरुषोत्तम आघारकर हे वनस्पतीतज्ज्ञ होते. कलकत्ता विद्यापीठातून निवृत्त झाल्यानंतर ते पुण्यात स्थायिक झाले. प्रा. आघारकर यांच्या नेतृत्वाखाली संस्थेत संशोधन कार्याची सुरूवात झाली. जर्मनीतील बर्लिन विद्यापीठातून प्रा. आघारकर यांनी पीएच.डी. पदवी संपादन केली होती. सुरुवातीच्या काळात निवृत्त परंतु उत्साही संशोधकांनी आपल्या ज्ञानाचे योगदान दिले. त्यातून संस्थेमध्ये विविध विषयांतील संशोधनाची सुरुवात झाली. कालांतराने भारत सरकारने विद्यमान संशोधन संस्थांना स्वायत्त संस्थांचा दर्जा दिला. भारत सरकारच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाने (डी.एस.टी.) संस्थेला स्वायत्त संशोधन संस्थांच्या कायमस्वरूपी यादीत समाविष्ट केले. १० सप्टेंबर १९९२ रोजी ‘आघारकर संशोधन संस्था’ असे संस्थेचे नामकरण करण्यात आले.

आघारकर संशोधन संस्थेत मुख्यत्वे जीवशास्त्रातील संशोधन केले जाते. संस्थेने विकसित केलेल्या गहू, सोयाबीन आणि द्राक्षाच्या जातींना भारत सरकारच्या संबंधित विभागांकडून लागवडीसाठी मान्यता मिळाल्या आहेत. आतापर्यंत संस्थेने गव्हाच्या बारा, सोयाबीनच्या दहा आणि द्राक्षाची ए.आर.आय. - ५१६ जात विकसित केली आहे. बारामती तालुक्यामध्ये संस्थेच्या शेतजमिनीवर नवीन जातींच्या विकासासाठी प्रयोग चालू असतात. उत्तम गुणांमुळे सर्व जातींना शेतकऱ्यांकडून वाढती मागणी आहे.

सूक्ष्मजीवांचा वापर करून औद्योगिक सांडपाण्यावर उपचार, बायोगॅस निर्मिती, धातू आणि खनिजे यावर संस्थेने केलेल्या संशोधनाला आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली आहे. अलिकडे संस्थेने विकसित केलेल्या प्रक्रियेमुळे पंजाब आणि हरयाणातील तांदूळाच्या शेतातील ‘पार्ली’पासून ऊर्जानिर्मिती करणे शक्य होणार आहे. सध्या पार्ली जाळून टाकली जाते. त्यामुळे दर वर्षी दिल्लीला हवा प्रदूषणाचा सामना करावा लागतो. याच वर्षी संस्थेने सूक्ष्मजीवांच्या सहाय्याने हायड्रोजन निर्मितीची प्रक्रिया विकसित केली आहे. पर्यावरण पूरक प्रक्रिया आणि ऊर्जेची वाढती गरज यामुळे संस्थेने विकसित केलेल्या पद्धती औद्योगिक क्षेत्राचे लक्ष वेधून घेतात. आतापर्यन्त अनेक उद्योगांनी संस्थेबरोबर संयुक्तपणे या प्रक्रिया विकसित केल्या आहेत. वनस्पतींमधील विविधता अभ्यासण्यात संस्थेकडून अव्याहतपणे संशोधन केले जात आहे. पश्चिम घाटातील देवराया, लोकवनस्पती विज्ञान, औषधी वनस्पती, डायएटम, बुरशी आणि त्यांचे प्रकार यांच्या नोंदी करून आपल्या देशातील जैविक विविधतेची जोपासना करण्यात मोठा हातभार लावला आहे.

जीवाश्मांचे संशोधन हे या संस्थेचे आणखी एक वैशिष्ट्य.कोट्यवधी वर्षांपूर्वीच्या जिवाश्मांचा अभ्यास करून पृथ्वीवरील प्राणी आणि पाम कुळातील वनस्पती कशा आणि कुठे असाव्यात, त्यावेळचे वातावरण कसे असेल, भूशास्त्रीय रचना इत्यादी नोंदी केल्या जातात.

नॅनो तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात झेप

नॅनो तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात संस्थेने अल्पावधीत मोठी झेप घेतली आहे. आरोग्य आणि कृषीच्या विविध गरजा भागविण्यासाठी नॅनो तंत्रज्ञान वापरून उद्योगांना आकर्षित करणाऱ्या प्रणाली विकसित केल्या आहेत. विषाणूंच्या संशोधनावर संस्थेने गेल्या काही वर्षात लक्षणीय प्रगती केली आहे. वनस्पतींमधील रसायनांची विविध आजारांवर उपचार करण्याची क्षमता आणि त्या रसायनांचे संश्लेषण हे एक आकर्षक क्षेत्र संस्थेने जोपासले आहे. शालेय विद्यार्थी, ग्रामीण भागातील महिला, त्यांचे आहार यावर संस्थेने मोठे योगदान दिले आहे. शरीरातील जडणघडण समजण्यासाठी अतिशय सूक्ष्म स्तरावरील बदलांचा अभ्यास करता यावा म्हणून हायड्रा, ड्रोसोफिला (फळ माशी), झेब्राफिश इत्यादींचा वापर केला जात आहे. कोविड-१९ च्या विषाणूची चाचणी करण्यासाठी संस्थेला भारतीय आयुर्विज्ञान संशोधन परिषदेने मान्यता दिली. त्याअंतर्गत संस्थेने राष्ट्रीय कार्यक्रमात एक मोठी भूमिका वठविली आहे. स्वातंत्र्याचा अमृत महोत्सव साजरा होत असताना आघारकर संशोधन संस्थेने देशाच्या गरजांना लक्ष्य करून वाटचाल चालू ठेवली आहे.

- गुरुदत्त वाघ

टॅग्स :saptarang