संतोष कानडे
प्राचीन भारतात विद्या आणि गुप्त विद्या या दोन वेगळ्या परंपरा मानल्या जात होत्या. गुप्त विद्यांमध्ये तंत्र, मंत्र, योग आणि ध्यान यांचा समावेश केला जात असे.
प्राचीन ग्रंथांमध्ये अथर्ववेद हा मंत्र, उपचारपद्धती आणि गूढ विधींशी संबंधित मानला जातो.
अनेक ऋषी-मुनी ध्यान आणि तपश्चर्येद्वारे विशेष ज्ञान प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करत असत.
तंत्रशास्त्र ही प्राचीन भारतातील एक महत्त्वाची परंपरा होती, ज्यामध्ये विशिष्ट विधी, मंत्र आणि साधनांचा उल्लेख आढळतो.
नालंदा आणि तक्षशिला यांसारख्या प्राचीन विद्यापीठांमध्ये खगोलशास्त्र, गणित, आयुर्वेद आणि तत्त्वज्ञान यांचे उच्च शिक्षण दिले जात असे.
काही गुप्त विद्यांचा संबंध ज्योतिष, हस्तरेखा आणि शुभ-अशुभ संकेतांच्या अभ्यासाशी जोडला गेला होता.
लोककथांमध्ये पशू-पक्ष्यांची भाषा समजणे, अदृश्य शक्तींवर नियंत्रण मिळवणे किंवा भविष्य जाणणे अशा विद्यांचा उल्लेख आढळतो.
मात्र अशा दाव्यांना आधुनिक विज्ञानाने मान्यता दिलेली नाही आणि त्यापैकी अनेक गोष्टी दंतकथा किंवा लोकविश्वास मानले जातात.
योग, ध्यान आणि आयुर्वेद यांसारख्या प्राचीन भारतीय ज्ञानपद्धती मात्र आजही जगभरात अभ्यासल्या आणि स्वीकारल्या जातात.
त्यामुळे प्राचीन भारतातील गुप्त विद्यांचा इतिहास हा वास्तव ज्ञान, अध्यात्म, लोकपरंपरा आणि दंतकथा यांचे मिश्रण म्हणून पाहिला जातो.