संतोष कानडे
अनेक इतिहासकार असं सांगतात की, औरंगजेबाची सर्वात मोठी चूक म्हणजे मुघलांची दख्खन मोहीम. या मोहिमेमुळे मुघल साम्राज्याची आर्थिक व लष्करी शक्ती मोठ्या प्रमाणात कमी झाली.
इ.स. 1681 पासून मृत्यूपर्यंत जवळपास 26 वर्षे औरंगजेब स्वतः दख्खनमध्ये राहून मराठ्यांविरुद्ध युद्ध करत होता.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर मराठा साम्राज्य लवकर संपुष्टात येईल, असा त्याचा अंदाज होता; मात्र प्रत्यक्षात मराठ्यांचा प्रतिकार अधिक तीव्र झाला.
इ.स. 1689 मध्ये छत्रपती संभाजी महाराजांना पकडून मृत्युदंड दिल्यानंतरही मराठा प्रतिकार थांबला नाही. उलट राजाराम महाराज आणि नंतर महाराणी ताराबाई यांच्या नेतृत्वाखाली संघर्ष सुरूच राहिला.
सततच्या युद्धामुळे मुघल खजिन्यावर प्रचंड ताण आला आणि लाखो सैनिक अनेक वर्षे दख्खनमध्ये अडकून पडले.
या काळात उत्तर भारतातील अनेक प्रांतांमध्ये मुघल सत्तेची पकड कमकुवत होत गेली आणि प्रशासनावरही परिणाम झाला.
इतिहासकार जदुनाथ सरकार यांच्यासह अनेक अभ्यासकांनी दख्खन मोहीम ही औरंगजेबाच्या धोरणात्मक अपयशाचे प्रमुख कारण मानले आहे.
इ.स. 1707 मध्ये औरंगजेबाचा तेव्हाच्या अहमदनगरजवळ मृत्यू झाला, पण मराठा साम्राज्य नष्ट करण्यात त्याला यश आले नाही.
त्याच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्यात उत्तराधिकाराचे संघर्ष सुरू झाले आणि पुढील काही दशकांत साम्राज्याची शक्ती झपाट्याने कमी होत गेली.
त्यामुळे अनेक इतिहासकारांच्या मते, दख्खनमध्ये 26 वर्षे गुंतून राहणे आणि मराठ्यांच्या लढाऊ पद्धतीचा योग्य अंदाज न घेणे, ही औरंगजेबाची सर्वात मोठी ऐतिहासिक चूक मानली जाते.