संतोष कानडे
औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत विशेषतः १६८० नंतर दख्खनचा प्रदेश मुघल साम्राज्याच्या राजकारणाचा केंद्रबिंदू बनला होता.
विजापूर आणि गोलकोंडा या दोन महत्त्वाच्या दख्खनी सल्तनतींवर मुघलांचा प्रभाव प्रस्थापित करणे हे औरंगजेबाचे प्रमुख उद्दिष्ट होते.
१६८६ मध्ये विजापूर आणि १६८७ मध्ये गोलकोंडा मुघल साम्राज्यात विलीन झाल्याने दख्खनचे सामरिक महत्त्व आणखी वाढले.
त्याच काळात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याचा विस्तार आणि त्यानंतर मराठ्यांचा वाढता प्रभाव मुघलांसाठी मोठे आव्हान बनले.
मराठ्यांना रोखण्यासाठी औरंगजेबाने स्वतःच दख्खनमध्ये दीर्घकाळ मुक्काम केला आणि जवळपास २५ वर्षे त्याचे लक्ष या प्रदेशावर केंद्रित राहिले.
दख्खनमधील युद्धांमुळे मुघल साम्राज्याचा मोठा लष्करी आणि आर्थिक खर्च झाला.
दख्खन हा दक्षिण भारताच्या व्यापारमार्गांशी जोडलेला असल्याने त्याचे आर्थिक आणि व्यापारी महत्त्वही मोठे होते.
दिल्ली ही मुघल साम्राज्याची राजधानी राहिली, परंतु औरंगजेबाच्या उत्तरार्धात प्रत्यक्ष राजकीय आणि लष्करी निर्णयांचे केंद्र दख्खनकडे सरकले.
मात्र दख्खनमधील प्रदीर्घ युद्धामुळे मुघलांची आर्थिक आणि प्रशासकीय ताकद कमकुवत झाली आणि मराठ्यांचा प्रभाव वाढत गेला.
त्यामुळे साम्राज्याच्या विस्तारासाठी आणि अस्तित्वासाठी दख्खन निर्णायक रणभूमी बनले, असे म्हणणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अधिक अचूक आहे.