संतोष कानडे
मराठ्यांविरुद्धच्या मोहिमांमध्ये मुघल सैन्याची मोठी मनुष्यबळ हानी आणि पैसा खर्च झाला.
दख्खन जिंकण्यासाठी औरंगजेबाने जवळपास शेवटची २५ वर्षे युद्धात घालवली होती.
या दीर्घ युद्धांमुळे मुघल साम्राज्याच्या तिजोरीवर मोठा आर्थिक भार पडला.
औरंगजेबाच्या धोरणांमुळे काही राजपूत आणि इतर शक्तींशी असलेले संबंधही तणावपूर्ण झाले.
औरंगजेबाने १६७९ मध्ये जिझिया कर पुन्हा लागू करण्याचा निर्णय घेतला, ज्यामुळे त्याच्या धार्मिक धोरणावर मोठी टीका झाली.
त्याच्या काळात राजपूत, मराठे, शीख आणि इतर प्रादेशिक शक्तींशी मुघलांचे संघर्ष वाढत गेले.
मात्र केवळ जिझिया कर किंवा एखादा एक निर्णय मुघल साम्राज्याच्या पतनासाठी जबाबदार होता, असे इतिहासकार मानत नाहीत.
औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर १७०७ मध्ये कमकुवत उत्तराधिकारी, दरबारी गटबाजी आणि प्रांतीय स्वायत्तता यामुळे केंद्राची सत्ता झपाट्याने कमजोर झाली.
मराठ्यांसह अनेक प्रादेशिक शक्तींचा उदय आणि नंतर नादिरशाह व अहमदशाह अब्दालीच्या आक्रमणांनी मुघल सत्तेला मोठे धक्के दिले.