संतोष कानडे
औरंगजेब १६८१ मध्ये मराठ्यांचे स्वराज्य जिंकण्याच्या उद्देशाने स्वतः प्रचंड सैन्यासह दक्षिणेत आला होता.
त्याला वाटले होते की काही वर्षांत मराठ्यांचा पराभव होईल, पण हा संघर्ष तब्बल २७ वर्षे चालला.
सह्याद्रीच्या उंच पर्वतरांगा, अरुंद घाटमार्ग आणि दाट जंगलांमुळे मुघल सैन्याची हालचाल अत्यंत कठीण होत असे.
महाराष्ट्रातील मुसळधार पावसामुळे रस्ते चिखलमय होत, नद्या-ओढे दुथडी भरून वाहत आणि रसद पुरवठा अनेकदा खंडित होत असे.
मराठे पावसाळ्यात गनिमी काव्याच्या साहाय्याने अचानक हल्ले करून मुघल सैन्याचे मोठे नुकसान करत.
मुघलांचे जड तोफखाने, घोडदळ आणि सामान पावसाळ्यात डोंगराळ भागातून पुढे नेणे अत्यंत अवघड ठरत असे.
मुघलांनी किल्ले जिंकले तरी मराठे संधी मिळताच पुन्हा ते ताब्यात घ्यायचे. त्यामुळे औरंगजेबाला कायमस्वरूपी यश मिळाले नाही.
दीर्घकाळ चाललेल्या युद्धामुळे मुघल सैन्याची मनुष्यहानी, आर्थिक नुकसान आणि थकवा मोठ्या प्रमाणात वाढला.
१७०७ मध्ये औरंगजेबाचा मृत्यू अहमदनगरजवळील भिंगार येथे झाला आणि स्वराज्य जिंकण्याचे त्याचे ध्येय अपूर्णच राहिले.
इतिहासकारांच्या मते, सह्याद्रीचा कठीण भूभाग, महाराष्ट्रातील पावसाळा आणि मराठ्यांची गनिमी युद्धनीती या तिन्ही कारणांमुळे औरंगजेब महाराष्ट्रात दीर्घकाळ अडकून पडला.