संतोष कानडे
तरुण वयात आणि दख्खनचा सुभेदार असताना औरंगजेब फावल्या वेळेत मनाला शांतता मिळवण्यासाठी वीणा वाजवायचा.
मुघल राजघराण्यातील पारंपरिक शिक्षणाचा भाग म्हणून त्याला उच्च दर्जाच्या शास्त्रीय संगीताचे पद्धतशीर प्रशिक्षण मिळाले होते.
दरबारातील ज्येष्ठ आणि निष्णात संगीतकारांच्या मार्गदर्शनाखाली त्याने वीणा विशेषतः रुद्रवीणा वादनाचे कठीण धडे गिरवले होते.
ऐतिहासिक नोंदींनुसार, संगीतातील बारकावे आणि रागदारी समजून घेण्यात तो इतर मुघल राजपुत्रांपेक्षा अत्यंत चतुर आणि हुशार होता.
बऱ्हाणपूरच्या वास्तव्यादरम्यान संगीताची जाण असणाऱ्या त्याच्या प्रेयसीच्या—हिराबाई झैनाबादीच्या सहवासात त्याचे संगीतप्रेम आणखी बहरले.
राजकारणातील ताणतणाव आणि मोहिमांच्या व्यस्ततेतून विरंगुळा मिळवण्यासाठी तो एकांतात तासन्‌तास रियाज करत असे.
केवळ छंद म्हणूनच नव्हे, तर आत्मिक समाधानाचे आणि स्व-अभिव्यक्तीचे एक प्रभावी माध्यम म्हणून तो वीणेची तार छेडायचा.
मुघल दरबारातील इतिहासकारांनीही औरंगजेबाच्या हातातील वीणा वादनाचे कौशल्य अत्यंत सफाईदार आणि प्रभावी असल्याचे नोंदवले आहे.
सत्तेवर आल्यानंतरच्या सुरुवातीच्या सुमारे दहा वर्षांपर्यंत तो स्वतःसाठी आणि खास मैफिलींत वीणा वादन करत राहिला.
मात्र, आयुष्याच्या उत्तरार्धात रूढीवादी धार्मिक सिद्धांतांचा प्रभाव वाढल्याने त्याने ऐहिक सुखांचा त्याग करण्याचा निर्णय घेतला.
संगीतामुळे मनाचे लक्ष विचलित होते आणि ते धर्माच्या कडक चौकटीत बसत नाही, या विचारातून त्याने हळूहळू स्वतःचे वादन थांबवले.
शेवटी १६६८ च्या सुमारास दरबारातील संगीतावर बंदी आणणारा औरंगजेब, वैयक्तिक आयुष्यात मात्र संगीताचा उत्तम जाणकार आणि कुशल वीणा वादक राहिला.