संतोष कानडे
जैविक दृष्टिकोनातून पाहता, मुंगसाचे आयुष्यभर सापांसारख्या विषारी प्राण्यांशी सतत सुरू राहणारे प्राणघातक वैर हे त्याच्या अस्तित्वाचे मोठे संकट असते.
सापाच्या विषाविरुद्ध मुंगसाकडे नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती असली, तरी ती पूर्णपणे १०० टक्के नसते; वारंवार किंवा मोठ्या सापाने चावल्यास मुंगसाचा जीव जाऊ शकतो.
सापांपासून स्वतःच्या लहान पिल्लांचे रक्षण करण्यासाठी मुंगसाला स्वतःचा जीव धोक्यात घालून सतत सतर्क राहावे लागते.
निसर्गातील भक्षक असूनही मुंगसाला गरुड, ससाणा, बिबट्या आणि रानमांजर यांसारख्या मोठ्या शिकाऱ्यांची सतत भीती असते.
जंगलातील निवाऱ्यासाठी मुंगूस स्वतःचे घर न बनवता अनेकदा दुसऱ्याच्या बिळांवर किंवा आडोशांवर अवलंबून राहतो, जिथे सुरक्षिततेचा कायम अभाव असतो.
मानवी वस्त्यांमध्ये सापांचा बंदोबस्त करण्यासाठी मुंगसाची मदत घेतली जाते, परंतु त्याच माणसांकडून नंतर त्याला उपद्रवी समजून हाकलले जाते.
अत्यंत चपळ आणि शूर असूनही मुंगसाचे आयुष्य अन्न आणि संरक्षणासाठी सततच्या तणावात व संघर्षात व्यतीत होते.
लोककथा आणि पंचतंत्राच्या संदर्भाने पाहिले, तर प्रामाणिकपणा सिद्ध करूनही संशयावरून झालेला विश्वासघात आणि अन्याय हे मुंगसाचे दुःख मानले जाते.
लहान बाळाचा सापापासून जीव वाचवूनही मालकिणीने रक्ताने माखलेले तोंड पाहून संशयापोटी मुंगसाला ठार मारले, ही कथा त्याच्या निष्पाप बलिदानाचे प्रतीक ठरते.