संतोष कानडे
उत्क्रांतीच्या पुराव्यांनुसार सापांचे अतिप्राचीन पूर्वज पाय असलेल्या सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून उत्क्रांत झाले.
सुरुवातीच्या सापांच्या पूर्वजांकडे मागचे पाय होते आणि काही जीवाश्मांमध्ये लहान, कार्यक्षम पायांचे पुरावे आढळतात.
कालांतराने सापांचे शरीर लांब आणि अधिक सडपातळ झाले. जमिनीखाली किंवा दाट वनस्पतींमध्ये सरपटून जाण्यासाठी पायांचा उपयोग कमी होत गेला.
त्यामुळे अनेक पिढ्यांनंतर नैसर्गिक गरजेमुळे पायांची गरज कमी झाली आणि ते हळूहळू लहान होत गेले. अखेरीस सापांमध्ये बाह्य पाय पूर्णपणे नाहीसे झाले.
मात्र उत्क्रांतीचे अवशेष आजही काही सापांमध्ये दिसतात. उदाहरणार्थ, अजगर आणि बोआ यांच्याकडे शरीराच्या मागील बाजूला अतिशय लहान pelvic spurs असतात.
हे पूर्वीच्या मागच्या पायांचे अवशेष मानले जातात. सापांनी पाय गमावले म्हणजे एखाद्या काळात सर्व साप अचानक पाय असलेले होते असे नाही; ही प्रक्रिया लाखो वर्षांत हळूहळू घडली.
काही प्राचीन सापांच्या जीवाश्मांमध्ये मागच्या पायांसोबत बोटांसारख्या हाडांचेही पुरावे सापडले आहेत.
सापांचे पाय नाहीसे होत असतानाच त्यांच्या शरीराची लवचिकता आणि स्नायूंची रचना सरपटण्यासाठी अधिक अनुकूल झाली.