संतोष कानडे
मुघल हरममध्ये ‘बेगम’ आणि ‘कनीज’ या शब्दांचा अर्थ आणि सामाजिक दर्जा एकसारखा नव्हता.
‘बेगम’ हा राजघराण्यातील किंवा बादशहाच्या पत्नी/उच्च दर्जाच्या स्त्रीसाठी वापरला जाणारा सन्मानार्थ शब्द होता.
बेगमांना राजदरबारात तुलनेने उच्च स्थान, स्वतंत्र निवास, संपत्ती आणि काही वेळा राजकीय प्रभावही मिळत असे.
‘कनीज’ हा शब्द प्रामुख्याने गुलाम किंवा सेविकेच्या दर्जातील स्त्रीसाठी वापरला जात असे.
कनीजांना हरममध्ये घरगुती सेवा, देखभाल आणि इतर विविध कामे करावी लागत.
काही कनीज बादशहा किंवा राजघराण्यातील पुरुषांच्या लैंगिक साथीदारही बनू शकत, मात्र सर्व कनीजांची अशीच भूमिका होती असे म्हणणे चुकीचे आहे.
कनीजांचा सामाजिक आणि कायदेशीर दर्जा बेगमांच्या तुलनेत कमी होता आणि त्यांचे स्वातंत्र्य मर्यादित होते.
एखादी कनीज बादशहाच्या मुलाची आई झाल्यास तिच्या सामाजिक स्थानात बदल होऊ शकत होता; मात्र याचा अर्थ ती आपोआप बेगम होत असे, असे नाही.
त्यामुळे ‘बेगम’ हा मुख्यतः उच्च वैवाहिक/राजघराण्यातील दर्जा दर्शवतो, तर ‘कनीज’ हा सेविका किंवा गुलाम स्त्रीचा दर्जा दर्शवतो.
मुघल काळात हे दर्जे काळ, व्यक्ती आणि दरबारानुसार बदलू शकत असल्याने सर्व स्त्रियांचे जीवन एकसारखे होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.