संतोष कानडे
मानवाप्रमाणेच जंगलातील आणि घरातील अनेक प्राण्यांनाही झोपेत स्वप्नं पडतात, हे विविध वैज्ञानिक संशोधनांतून सिद्ध झाले आहे.
माणसांप्रमाणेच प्राणी झोपेत असताना त्यांच्या मेंदूमध्ये आरईएम (REM - Rapid Eye Movement) ही अवस्था सक्रिय होते.
आरईएम झोपेच्या या विशिष्ट टप्प्यामध्ये मेंदूतील विचार आणि स्मृती सक्रिय राहिल्यामुळे स्वप्नांची निर्मिती होते.
झोपेत असताना प्राण्यांचे डोळे जलद गतीने हलणे, पाय थरथरणे किंवा शेपूट हलणे ही त्यांना स्वप्न पडत असल्याची थेट लक्षणे आहेत.
प्राणी आपल्या स्वप्नात दिवसा घडलेल्या घटना, शिकार करणे, धावणे किंवा संभाव्य धोक्यापासून स्वतःचा बचाव करण्याचे अनुभव पुन्हा जगतात.
शास्त्रज्ञांच्या मते, पक्षी झोपेत असताना आपल्या गाण्याचा रियाज करतात, तर शिकारी प्राणी शिकारीचा पाठलाग करत असल्याचा भास अनुभवतात.
उंदरांवर केलेल्या न्यूरोसायन्सच्या प्रयोगांवरून दिसून आले आहे की, ते झोपेत चक्रव्यूह पार केल्याच्या आठवणींचाच विचार करतात.
केवळ सस्तन प्राणीच नव्हे, तर ऑक्टोपससारखा सागरी जीव झोपेत असताना स्वप्नांच्या प्रभावामुळे आपल्या त्वचेचा रंग बदलताना दिसतो.
झोपेत स्वप्नं पडणे ही प्राण्यांच्या मेंदूच्या विकासासाठी, दिवसा शिकलेल्या गोष्टी लक्षात ठेवण्यासाठी आणि स्मृती साठवण्यासाठी अत्यंत आवश्यक प्रक्रिया आहे.
माणसांप्रमाणेच वन्यप्राण्यांचेही झोपेच्या काळात स्वतःचे एक गूढ, रंगीबेरंगी आणि स्वप्नमय जग असते.