संतोष कानडे
१८५७ च्या उठावानंतर ब्रिटिशांनी लाल किल्ल्यावर कब्जा केला आणि बहादूर शाह जफरला कैद करून रंगूनला पाठवले, ज्यामुळे मुघल हरम पूर्णपणे विखुरले गेले.
किल्ल्यात राहणाऱ्या शेकडो राण्या, राजकन्या आणि दासींना ब्रिटिशांनी एका रात्रीत अत्यंत अपमानास्पद पद्धतीने बाहेर काढून रस्त्यावर आणले.
एकेकाळी सोन्या-चांदीत लोळणाऱ्या या महिलांकडे राहण्यासाठी घर किंवा अन्नासाठी पैसे नसल्याने त्यांच्यावर अन्नान्न दशा होण्याची वेळ आली.
अनेक मुघल राजकन्यांना आपला उदरनिर्वाह करण्यासाठी दिल्लीच्या गल्ल्यांमध्ये लोकांच्या घरी धुणी-भांडी आणि घरकाम करावे लागले.
ज्यांच्या शब्दाखातर सल्तनत हलत असे, त्या राजघराण्यातील वृद्ध स्त्रियांना दिल्लीच्या रस्त्यांवर अक्षरशः भीक मागून पोट भरावे लागले.
ब्रिटिशांनी काही महिलांना ओळख पटवून अत्यंत तुटपुंजे (५ ते १० रुपये) निवृत्तीवेतन सुरू केले, जे त्यांच्या मूलभूत गरजांसाठीही अपुरे होते.
सामाजिक संरक्षणासाठी आणि जगण्यासाठी हरममधील अनेक तरुण महिलांनी सामान्य नागरिकांशी किंवा मजुरांशी विवाह करून आपली ओळख लपवली.
ब्रिटिशांनी मुघल वारसा संपवण्यासाठी अनेक राजपुत्रांना ठार मारले, त्यामुळे हरममधील महिलांना आधार देणारे कोणीही पुरुष वारस उरले नाहीत.
दिल्लीतील निजामुद्दीन आणि जुन्या दिल्लीतील अतिशय अरुंद आणि घाणेरड्या खोल्यांमध्ये या राजघराण्यातील स्त्रियांनी आपले शेवटचे दिवस अत्यंत गरिबीत काढले.
मुघल साम्राज्याचा हा शेवट केवळ राजकीय नव्हता, तर एका वैभवशाली कालखंडातील महिलांच्या आयुष्याचा झालेला तो अत्यंत भीषण आणि दुःखद अंत होता.