भारतातील कोणत्या गावातून ग्रामपंचायत व्यवस्थेची सुरुवात कधी आणि कशी झाली? जाणून घ्या...

पंचायती राज

तुम्ही भारतातील आधुनिक पंचायती राज व्यवस्थेबद्दल वाचले किंवा ऐकले असेल. भारतातील कोणत्या जिल्ह्याची आणि गावाची पंचायती राज व्यवस्थेची उत्पत्ती झाली हे तुम्हाला माहिती आहे का?

व्यवस्थेची सुरुवात

पंचायत राज व्यवस्थेची सुरुवात २ ऑक्टोबर १९५९ रोजी झाली. भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी राजस्थानातील नागौर जिल्ह्यातील बागदरी गावात पंचायती राज व्यवस्थेची सुरुवात केली.

बलवंत राय मेहता

१९५७ च्या बलवंत राय मेहता समितीच्या शिफारशींवरून पंचायती राज व्यवस्थेची सुरुवात करण्यात आली. या व्यवस्थेत गाव, गट आणि जिल्हास्तरीय व्यवस्थांचा समावेश असलेल्या त्रिस्तरीय पंचायती राज व्यवस्थेचा प्रस्ताव होता.

व्यवस्था लागू

राजस्थान हे पंचायती राज व्यवस्था लागू करणारे पहिले राज्य होते. जेव्हा तुम्ही पंचायती राज व्यवस्थेबद्दल वाचता तेव्हा तुम्हाला ७३ व्या घटनादुरुस्तीचे महत्त्व कळेल.

घटनादुरुस्ती

या दुरुस्तीने पंचायतींना खरोखरच बळकटी दिली. ७३ वी घटनादुरुस्ती २४ एप्रिल १९९३ रोजी लागू करण्यात आली. परिणामी दरवर्षी २४ एप्रिल रोजी राष्ट्रीय पंचायत दिन साजरा केला जातो.

कामकाज

पूर्वी, पंचायती व्यवस्थेत अनेक राज्यांमध्ये दर १० वर्षांनी निवडणुका होत असत. त्यामुळे पंचायत व्यवस्थेचे योग्य कामकाज होत नव्हते. पंचायतींना आर्थिक मदतीसाठी राज्यांवर अवलंबून राहावे लागत असे.

प्रशासकीय अधिकार

सरपंचांनाही मर्यादित प्रशासकीय अधिकार होते. या उणीवा दूर करण्यासाठी, १९९२ मध्ये सुधारणा आणण्यात आल्या. १९९३ मध्ये अंमलात आणण्यात आल्या. या दुरुस्तीनंतर, दर पाच वर्षांनी निवडणुका अनिवार्य करण्यात आल्या.

आर्थिक व्यवहार

पंचायतीत महिलांचा सहभाग ३३ टक्क्यांपर्यंत वाढवण्यात आला. पंचायतींना भेडसावणाऱ्या आर्थिक समस्या लक्षात घेता पंचायतींच्या आर्थिक व्यवहारांशी संबंधित एक आयोग देखील स्थापन करण्यात आला.

महिलांचा सहभाग

भारताच्या प्रशासकीय रचनेत महिलांचा सहभाग वाढवण्यासाठी पंचायती राज व्यवस्था हा पाया मानला जातो. या व्यवस्थेमुळे महिलांना प्रशासकीय जबाबदाऱ्या मिळाल्या. जिथे त्यांनी आरोग्य, शिक्षण आणि स्वच्छता यावरील त्यांचे अधिकार प्रतिपादित केले.

ग्रामीण राजकारण

यामुळे भारताच्या प्रशासकीय रचनेत महिलांची संख्या लक्षणीयरीत्या वाढली. ज्यामुळे राष्ट्रीय राजकारणात त्यांचा सहभाग वाढला आणि ग्रामीण राजकारणातून राष्ट्रीय राजकारणात त्यांचा समावेश झाला.

'या' देशाने पास्ताचा शोध लावला, शोधामागील मनोरंजक कहाणी माहित आहे का?