संतोष कानडे
मुघलांच्या काळात बहुसंख्य सामान्य लोकांचे जीवन शेती, लहान व्यवसाय आणि हस्तकलेवर अवलंबून होते.
ग्रामीण भागात शेतकरी हे समाजाचा सर्वात मोठा वर्ग होते आणि ते जमीन कसून आपला उदरनिर्वाह करत असत.
शेतकऱ्यांना उत्पन्नाचा मोठा हिस्सा कर म्हणून सरकारला द्यावा लागत असे.
शहरांमध्ये कारागीर, विणकर, लोहार, सोनार, कुंभार आणि व्यापारी यांची मोठी वस्ती होती.
सामान्य लोकांची घरे प्रामुख्याने माती, लाकूड किंवा विटांची असत, तर श्रीमंत व्यापारी अधिक भक्कम घरांमध्ये राहत असत.
अन्नामध्ये गहू, ज्वारी, बाजरी, तांदूळ, डाळी, भाज्या आणि स्थानिक पिकांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जात असे.
कपडे प्रामुख्याने कापसाचे असत, तर श्रीमंत लोक रेशीम आणि भरजरी वस्त्रे वापरत असत.
त्या काळातील समाजात धर्म, जाती आणि व्यवसाय यांचा दैनंदिन जीवनावर मोठा प्रभाव होता.
मुघल साम्राज्यातील प्रमुख व्यापारमार्गांमुळे अनेक शहरांमध्ये व्यापार आणि हस्तकलेची भरभराट झाली होती.
इतिहासकारांच्या मते, मुघल काळात काही शहरे समृद्ध होती; मात्र सामान्य शेतकरी आणि मजूर वर्गाला करांचा भार, दुष्काळ आणि स्थानिक संघर्षांमुळे अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत असे.