अकबराकडे किती जमीन होती? कुठं होती?

साम्राज्य

अकबराच्या काळात मुघल साम्राज्याचा विस्तार सुमारे ३० ते ३२ लाख चौरस किलोमीटर क्षेत्रात झाला होता, ज्यामध्ये उत्तर आणि मध्य भारतासह आजच्या पाकिस्तान, बांगलादेश आणि अफगाणिस्तानातील काही भागांचा समावेश होता. Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

क्षेत्रफळ

या संपूर्ण साम्राज्याचे क्षेत्रफळ बिघा या जमिनीच्या मोजमापाच्या एककात रूपांतरित केल्यास ते सुमारे ८० ते ९० कोटी बिघे होऊ शकते; मात्र ही सर्व जमीन अकबराची वैयक्तिक मालमत्ता नव्हती. Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

खालिसा

मुघल प्रशासनात खालिसा जमीन ही थेट शाही महसूल व्यवस्थेच्या नियंत्रणाखाली होती आणि या जमिनीतून मिळणारा महसूल शाही खजिन्यात जमा होत असे. Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

जागीर

जागीर जमिनीचा महसूल वसूल करण्याचे अधिकार अकबर आपल्या सरदारांना, अधिकाऱ्यांना आणि लष्करी सेवकांना देत असे; मात्र त्यामुळे ती जमीन त्यांची खासगी मालमत्ता ठरत नव्हती. Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

महसूल

खालिसा जमिनीतून मिळणाऱ्या महसुलाचा उपयोग शाही दरबार, प्रशासन आणि सैन्याचा खर्च भागवण्यासाठी केला जात असे. Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

मोजमाप

अकबराच्या काळात राजा तोडरमल याने जमीन मोजणी आणि महसूल व्यवस्थेत महत्त्वाच्या सुधारणा केल्या, ज्यामुळे जमिनीचे क्षेत्रफळ आणि त्यावरील कर निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित झाली. Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

बिघा

अकबराच्या काळात वापरल्या जाणाऱ्या इलाही मोजमाप पद्धतीनुसार बिघ्याचे प्रमाण निश्चित करण्यात आले होते; मात्र आज वेगवेगळ्या राज्यांत बिघ्याचे क्षेत्रफळ वेगवेगळे आहे. Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

शेती

अकबराच्या साम्राज्यात सुपीक शेतीच्या जमिनींबरोबरच जंगले, पर्वत, नद्या आणि पडीक जमिनींचाही समावेश होता, त्यामुळे संपूर्ण साम्राज्याला शेतीयोग्य जमीन समजणे चुकीचे ठरेल. Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

बदल

मुघल साम्राज्याचा ऱ्हास झाल्यानंतर ब्रिटिश राजवटीत आणि स्वातंत्र्यानंतर भारतातील जमीन महसूल व्यवस्था व मालकी हक्कांमध्ये अनेक बदल झाले. Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

शेतकरी

आज उत्तर प्रदेश, पंजाब, हरियाणा, बिहार आणि मध्य प्रदेशातील अनेक शेतजमिनी पूर्वीच्या मुघल साम्राज्याच्या प्रदेशात येत असल्या, तरी त्या थेट अकबराच्या वैयक्तिक मालकीच्या होत्या, असे म्हणता येत नाही. Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

किल्ले

आग्रा किल्ला, फतेहपूर सिक्री आणि प्रयागराजचा किल्ला यांसारखी ऐतिहासिक स्थळे मुघल काळाची आठवण करून देतात Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

वर्तमान

आज अकबराच्या काळातील साम्राज्याची जमीन एका व्यक्तीच्या मालकीची राहिलेली नसून, तिचे स्वरूप विविध खासगी मालमत्ता, शेतजमिनी, सरकारी क्षेत्रे आणि ऐतिहासिक वारसास्थळांमध्ये बदलले आहे. Akbar’s vast empire and the mystery of his historical lands | esakal

दुर्गादेवीचा दुष्काळ नेमका काय होता? गावच्या गावं स्मशान का झाली?

What Was the Durgadevi Famine, Drought | esakal येथे क्लिक करा