दुर्गादेवीचा दुष्काळ नेमका काय होता? गावच्या गावं स्मशान का झाली?

परिचय :

दुर्गादेवीचा दुष्काळ हा मध्ययुगीन दक्षिण भारताच्या इतिहासातील अत्यंत भीषण दुष्काळ म्हणून ओळखला जातो.

कालखंड :

डॉ. सतीश कदम यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या दुष्काळाचे दोन टप्पे असून त्यांचा संबंध चौदाव्या आणि पंधराव्या शतकातील भीषण अन्नटंचाईशी आहे.

पहिला टप्पा :

पहिल्या टप्प्यात १३९८ ते १४०८ या काळात सुमारे अकरा वर्षे दुष्काळी परिस्थिती राहिल्याचा उल्लेख केला जातो.

दुसरा टप्पा :

दुसऱ्या टप्प्यात १४६८ ते १४७५ या काळात महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणाच्या काही भागांत दुष्काळाचे गंभीर परिणाम जाणवले.

नामकरण :

इतिहासकार वि. का. राजवाडे यांच्या विवेचनानुसार, ‘दुर्गादेवी’ हा शब्द ‘दुर्गाडी’ या शब्दाशी संबंधित असून त्याचा अर्थ स्मशान किंवा मसनवाटा असा सांगितला जातो.

भीषणता :

पावसाअभावी पाणी आणि अन्नधान्याची तीव्र टंचाई निर्माण झाली होती, त्यामुळे असंख्य लोकांना उपासमारीचा सामना करावा लागला.

विध्वंस :

दुष्काळाची तीव्रता इतकी मोठी होती की अनेक गावे ओस पडली आणि काही ठिकाणी मृत्यूंचे प्रमाण प्रचंड वाढल्याचे वर्णन आढळते.

लोककथा :

मंगळवेढ्यातील दामाजीपंतांनी दुष्काळाच्या काळात धान्याची कोठारे लोकांसाठी खुली केल्याची कथा महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे.

स्थलांतर :

अन्न आणि पाण्याच्या शोधात अनेक कुटुंबांनी आपली मूळ गावे सोडली, त्यामुळे विविध भागांतील लोकांचे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले.

वस्ती :

मंगळवेढ्यासारख्या भागांतील काही वस्त्या आणि आडनावांच्या परंपरांचा संबंध या स्थलांतराच्या ऐतिहासिक स्मृतींशी जोडला जातो.

श्रद्धा :

दक्षिण भारतात शाकंभरी देवीला अन्नधान्य आणि वनस्पतींची देवता मानले जाते, त्यामुळे दुष्काळाच्या संदर्भात तिच्या उपासनेला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.

लोकजीवन :

दुर्गादेवीचा दुष्काळ ही केवळ पावसाअभावी निर्माण झालेली आपत्ती नव्हती, तर तिने लोकजीवन, गावांची रचना, स्थलांतर आणि धार्मिक परंपरांवरही खोलवर परिणाम केल्याचे इतिहासातून दिसून येते.

ATM मधून पैसे बाहेर येण्यापूर्वी मशीन नोटा कशा मोजते?