संतोष कानडे
मुघल साम्राज्यात सैन्य हे सत्तेचा आणि सामर्थ्याचा महत्त्वाचा आधार होते.
मुघल सैन्यातील सैनिकांचा पगार त्यांच्या पदानुसार, अनुभवाप्रमाणे आणि जबाबदारीनुसार ठरत असे.
सामान्य पायदळ सैनिकांना तुलनेने कमी वेतन मिळत असे, तर घोडदळातील सैनिकांना अधिक मोबदला मिळू शकत असे.
मुघल सैन्यात मनसबदारी पद्धत महत्त्वाची होती. मनसबदारांना त्यांच्या पदानुसार आणि सैन्याच्या जबाबदारीनुसार वेतन किंवा महसुलातून उत्पन्न मिळत असे.
घोडदळातील सैनिकांना स्वतःचा घोडा आणि शस्त्रे सांभाळण्याचा खर्चही करावा लागत असे.
काही सैनिकांना रोख रक्कम दिली जात असे, तर काहींना जमिनीच्या महसुलातून उत्पन्न मिळण्याची व्यवस्था असे.
मुघल सैन्यातील प्रत्येक सैनिकाला एकसारखा पगार मिळत नव्हता; पद, सैन्याचा प्रकार आणि सेवेनुसार त्यात फरक असे.
अकबराच्या काळात सैन्याची व्यवस्था अधिक शिस्तबद्ध करण्यासाठी मनसबदारी पद्धतीला महत्त्व देण्यात आले.
आजच्या पैशांत मुघल सैनिकांचा पगार नेमका किती झाला असता, हे ठरवणे कठीण आहे
कारण त्या काळातील चलनाचे मूल्य आणि जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती वेगळ्या होत्या.
मुघल सैन्यातील पगार समजून घेताना सैनिकाचे पद, घोडदळ किंवा पायदळातील स्थान आणि तो कोणत्या काळात सेवेत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
snake
esakal