बाळकृष्ण मधाळे
भारतातील पहिला किल्ला एखाद्या राजाने बांधलेला नव्हता, तर तो एका प्रगत आणि संघटित नागरी संस्कृतीने उभारला होता. ही किल्ल्यासदृश तटबंदी भारतीय संरक्षण वास्तुकलेचे सर्वात प्राचीन उदाहरण मानली जाते, ज्याचा इतिहास सुमारे ४,६०० वर्षांपूर्वीचा आहे.
Harappa Civilization Fortification System
esakal
भारतभर अनेक भव्य किल्ले आढळतात आणि बहुतांश किल्ल्यांना आपण राजे-महाराजांशी जोडतो. मात्र, फारच कमी लोकांना माहिती आहे की भारतातील किल्लेबांधणीची सुरुवात राजसत्तेच्या आधीच झाली होती. ही कथा आहे भारतातील सर्वात जुन्या तटबंदी असलेल्या शहराची.
Harappa Civilization Fortification System
esakal
पुरातत्त्वीय पुराव्यांनुसार, भारतातील पहिल्या तटबंदी संरचना हडप्पा संस्कृतीच्या काळात उभारल्या गेल्या होत्या. हडप्पा संस्कृतीचा कालखंड साधारणतः इ.स.पू. २६०० ते १९०० असा मानला जातो. या काळात बांधलेले किल्लासदृश परिसर हे भारतातील संरक्षणात्मक वास्तुकलेचे प्रारंभिक रूप होते.
Harappa Civilization Fortification System
esakal
हडप्पा शहरातील तटबंदी क्षेत्र ही भारतातील सर्वात जुनी किल्ल्यासारखी रचना असल्याचे अभ्यासक मानतात. हा संपूर्ण परिसर उंच व्यासपीठावर उभारण्यात आला होता.
Harappa Civilization Fortification System
esakal
जाड भिंती, नियंत्रित प्रवेशद्वार आणि संरक्षक व्यवस्था यामुळे हा भाग शहराच्या इतर भागांपेक्षा अधिक सुरक्षित होता. हा तटबंदीचा परिसर प्रशासकीय, धार्मिक तसेच आपत्कालीन सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.
Harappa Civilization Fortification System
esakal
जरी आजच्या अर्थाने याला किल्ला म्हणता येत नसले, तरी या रचनेत किल्ल्यासाठी आवश्यक असलेली सर्व संरक्षणात्मक वैशिष्ट्ये आढळतात. त्यामुळेच हडप्पा तटबंदीला भारताचा पहिला किल्ला मानले जाते.
Harappa Civilization Fortification System
esakal
हडप्पा तटबंदीच्या बांधकामात भटीत भाजलेल्या विटांचा वापर करण्यात आला होता. भिंती अनेक फूट जाड होत्या आणि संपूर्ण परिसर शहराच्या पातळीपेक्षा उंच ठेवण्यात आला होता, जेणेकरून सुरक्षितता अबाधित राहील.
Harappa Civilization Fortification System
esakal
हा किल्लासदृश परिसर सुमारे ४०० मीटरपेक्षा अधिक क्षेत्रात पसरलेला होता. त्या काळातील इतर कोणत्याही नागरी वसाहतीच्या तुलनेत ही रचना अधिक सुव्यवस्थित आणि सुरक्षित होती.
Harappa Civilization Fortification System
esakal
मोहेंजो-दारो येथेही अशाच प्रकारची तटबंदी आढळते. मात्र, पुरातत्त्वीय अभ्यासानुसार हडप्पा येथील तटबंदी काहीशे वर्षे अधिक जुनी असल्याचे मानले जाते. त्यामुळेच हडप्पा हा भारतातील पहिला किल्ला असल्याचा निष्कर्ष काढण्यात येतो.
Harappa Civilization Fortification System
esakal
नंतरच्या काळात मौर्य, गुप्त तसेच इतर राजवंशांच्या काळात जे दगडी किल्ले उभारले गेले, त्यांची संकल्पना हडप्पा संस्कृतीतील या तटबंदीवर आधारित होती. हडप्पा तटबंदीनेच भारतात संरक्षणात्मक बांधकामाची पायाभरणी केली, असे इतिहासकार मानतात.
Disclaimer: : वरील माहिती विविध मीडिया रिपोर्ट्सवर आधारित आहे. ई-सकाळ या माहितीची स्वतंत्रपणे पुष्टी करत नाही.
Harappa Civilization Fortification System
esakal
Harem in Mughal Empire
esakal