Why Iranian Oil is Important : इराणच्या 'काळ्या सोन्या'साठी जग का आहे वेडं? कच्च्या तेलात असं काय आहे, जे इतर देशांकडे नाही?

रिफायनरी अभियंत्यांचं अचूक गणित

जेव्हा आपण आपल्या कारमध्ये पेट्रोल भरतो किंवा विमानात प्रवास करतो, तेव्हा त्या इंधनामागे रिफायनरी अभियंत्यांचे अचूक गणित आणि रसायनशास्त्र काम करत असते.

शुद्ध रसायनशास्त्राचं कारण

गेल्या अनेक दशकांपासून जगभरातील अनेक रिफायनरीज कठोर निर्बंधांनाही न जुमानता इराणचे तेल वापरणे पसंत करतात. यामागे केवळ राजकारण नाही, तर शुद्ध रसायनशास्त्राचे कारण आहे.

रासायनिक वैशिष्ट्ये

इराणचे कच्चे तेल अशी रासायनिक वैशिष्ट्ये असलेले आहे की, ते दुसऱ्या देशाच्या तेलाने सहज बदलणे रिफायनरीजसाठी तांत्रिक आणि आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत कठीण ठरते.

हायड्रोकार्बन रेणूंचे मिश्रण

कच्चे तेल हे एकसमान द्रव नसते. ते हजारो प्रकारच्या हायड्रोकार्बन रेणूंचे मिश्रण असते. या रेणूंमध्ये कार्बन आणि हायड्रोजनच्या साखळ्या असतात. लहान साखळ्या हलक्या असतात आणि त्यापासून पेट्रोल किंवा जेट इंधन तयार होते. तर मोठ्या आणि जड साखळ्यांपासून डांबरासारखी कमी किमतीची उत्पादने तयार होतात.

API गुरुत्वाकर्षणाचा मापदंड

कच्च्या तेलाची गुणवत्ता मुख्यतः दोन घटकांवर मोजली जाते, घनता आणि सल्फरचे प्रमाण. तेलाची घनता मोजण्यासाठी API गुरुत्वाकर्षण हा मापदंड वापरला जातो. पाण्याचे API गुरुत्वाकर्षण 10 असते. त्यापेक्षा जास्त API असलेले तेल अधिक हलके मानले जाते.

कच्च्या तेलाचे API गुरुत्वाकर्षण

इराणी हलक्या कच्च्या तेलाचे API गुरुत्वाकर्षण साधारणपणे 33 ते 36 दरम्यान असते. त्यामुळे ते मध्यम आणि हलक्या तेलाच्या सीमारेषेवर येते. जगातील बहुतेक रिफायनरीजसाठी ही श्रेणी सर्वाधिक उपयुक्त मानली जाते.

इराणी तेलामध्ये 'इतके' सल्फर

तसेच इराणी तेलामध्ये 1.36 ते 1.5 टक्के इतके सल्फर असते. कमी सल्फर असलेल्या तेलाला 'गोड' (Sweet) आणि जास्त सल्फर असलेल्या तेलाला 'आंबट' (Sour) म्हणतात. इराणी तेलातील सल्फरचे प्रमाण अशा पातळीवर आहे की, आशियातील मध्यम क्षमतेच्या रिफायनरीज ते सहज प्रक्रिया करू शकतात.

डिस्टिलेशन उत्पन्न

इराणी हलक्या कच्च्या तेलाचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, त्याचे डिस्टिलेशन उत्पन्न. एका बॅरल इराणी तेलातून साधारणपणे 20 टक्के हलके डिस्टिलेट्स आणि 50 टक्के मध्यम डिस्टिलेट्स (जसे डिझेल, जेट इंधन आणि हीटिंग ऑइल) मिळतात.

रिफायनरी अभियंत्यांसाठी फायदेशीर

म्हणजेच, एका बॅरलमधील जवळपास 70 टक्के भाग प्रीमियम इंधनात रूपांतरित होतो. रिफायनरी अभियंत्यांसाठी हा रूपांतरण दर अत्यंत फायदेशीर ठरतो. जर इराणी तेलाचा पुरवठा अचानक बंद झाला, तर रिफायनरीजची कार्यक्षमता आणि नफा दोन्ही कमी होऊ शकतात.

हायड्रोडेसल्फरायझेशन प्रक्रिया

तेलातील सल्फर काढण्यासाठी हायड्रोडेसल्फरायझेशन ही प्रक्रिया वापरली जाते. ही प्रक्रिया अत्यंत महाग आणि ऊर्जा-खर्चिक असते. यासाठी जवळपास 450 अंश सेल्सिअस तापमान आणि प्रचंड दाबाची गरज असते. परंतु, इराणी तेलातील संतुलित सल्फरमुळे अशा महागड्या उपकरणांची गरज कमी पडते.

रिफायनरीज अमेरिकन तेलाकडे का वळत नाहीत?

याच कारणामुळे चीन आणि भारतासारख्या देशांतील मध्यम क्षमतेच्या रिफायनरीज इराणी तेलावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहेत. अनेकदा प्रश्न विचारला जातो की, रिफायनरीज अमेरिकन किंवा व्हेनेझुएलाच्या तेलाकडे का वळत नाहीत? याचे उत्तर पुन्हा रसायनशास्त्रातच दडलेले आहे.

अमेरिकेतील तेल खूप हलके

अमेरिकेतील शेल तेल (WTI) हे खूप हलके असते, त्याचे API 39 पेक्षा जास्त असते. हे ऐकायला चांगले वाटले तरी त्यातून जास्त प्रमाणात नॅफ्था तयार होते आणि डिझेल व जेट इंधन कमी मिळते. त्यामुळे मध्यम क्षमतेच्या रिफायनरीजसाठी ते कमी कार्यक्षम ठरते.

व्हेनेझुएलाचे तेल अत्यंत जड

दुसरीकडे व्हेनेझुएलाचे तेल अत्यंत जड (API 8–10) आणि घट्ट असते. त्यामुळे ते पाइपलाइनमधून वाहून नेणेही कठीण होते. त्याची प्रक्रिया करण्यासाठी कोकर आणि हायड्रोक्रॅकर सारख्या महागड्या यंत्रणांवर अब्जावधी डॉलर्स खर्च करावे लागतात.

..म्हणून 'काळ्या सोन्या'ला विशेष महत्त्व

याच्या तुलनेत इराणी तेल हे या दोन टोकांमधील परिपूर्ण संतुलन आहे. त्यामुळे अतिरिक्त पायाभूत सुविधा न उभारता रिफायनरीज त्यातून जास्तीत जास्त इंधन आणि नफा मिळवू शकतात. म्हणूनच, जगभरातील ऊर्जा बाजारात इराणच्या ‘काळ्या सोन्या’ला विशेष महत्त्व आहे.

Transgender Marriage Story : तृतीयपंथी फक्त एका रात्रीसाठी कोणाशी लग्न करतात? लग्नानंतर दुसऱ्याच दिवशी का विधवा व्हावं लागतं?