Mansi Khambe
जेव्हा तुम्ही बाजारात काही खरेदी करण्यासाठी जाता तेव्हा तुम्हाला त्या वस्तूंच्या बदल्यात काही रुपये द्यावे लागतील. हे रुपये म्हणजे काही कागदी नोटा आहेत.
जर तुम्ही कधी लक्षात घेतले असेल तर तुम्हाला कळेल की प्रत्येक नोटेवर एक वाक्य लिहिलेले असते. ते वाक्य आहे- ''मैं धारक को... रुपये देने का वादा करता हूं'.
हे वाक्य १० रुपयांपासून २००० रुपयांपर्यंतच्या नोटांवर लिहिलेले असते. पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का याचा अर्थ काय? जर हे लिहिले नाही तर काय होईल?
भारतात सर्व नोटा बनवण्याची आणि वितरित करण्याची जबाबदारी रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ची आहे. रिझर्व्ह बँक धारकाला आश्वस्त करण्यासाठी नोटेवर हे वचन लिहिते.
याचा अर्थ असा की तुमच्याकडे असलेल्या नोटेचे मूल्य, तितकेच सोने RBI कडे राखीव आहे. याचा अर्थ असा की १०० किंवा २०० रुपयांच्या नोटेसाठी धारकावर १०० किंवा २०० रुपयांचे दायित्व आहे याची हमी आहे.
भारतात १ रुपयांपासून २००० रुपयांपर्यंतच्या नोटा चलनात आहेत. या सर्व नोटांच्या मूल्याची जबाबदारी आरबीआय गव्हर्नरची असते. एक रुपयाच्या नोटेशिवाय इतर सर्व नोटांवर आरबीआय गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.
दुसरीकडे, एक रुपयाच्या नोटेवर भारताच्या अर्थ सचिवांची स्वाक्षरी असते. तुम्ही लक्षात घेतले असेल की १००, २००, ५०० आणि २००० रुपयांच्या नोटांच्या बाजूला तिरक्या रेषा असतात. त्यांना 'ब्लीड मार्क्स' म्हणतात.
हे ब्लीड मार्क्स विशेषतः अंधांसाठी बनवले जातात. नोटेवरील या रेषांना स्पर्श करून, ते नोट किती किमतीची आहे हे सांगू शकतात. म्हणूनच १००, २००, ५०० आणि २००० च्या नोटांवर वेगवेगळ्या संख्येच्या रेषा बनवल्या आहेत.