संतोष कानडे
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना करून मुघल सत्तेला महाराष्ट्रात मोठे आव्हान दिले.
मराठ्यांच्या गनिमी काव्याच्या युद्धनीतीमुळे मुघल सैन्याला मोठा फटका बसला.
पुरंदर, सुरत आणि आग्रा यांसारख्या घटनांनी मुघल सत्तेवरील दबाव वाढवला.
छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळातही मराठ्यांनी औरंगजेबाशी दीर्घ संघर्ष सुरू ठेवला.
औरंगजेब स्वतः दक्षिणेत उतरल्याने मुघल साम्राज्याची मोठी मनुष्यबळ आणि आर्थिक शक्ती खर्ची पडली.
मराठ्यांनी किल्ले, डोंगराळ प्रदेश आणि जलद हालचालींचा प्रभावी वापर केला.
राजाराम महाराजांच्या काळात संघर्ष महाराष्ट्राबाहेरही विस्तारला.
महाराणी ताराबाईसाहेबांच्या नेतृत्वाखाली मुघलांविरुद्धचा लढा मराठ्यांनी पुढे सुरू ठेवला.
औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघलांची दक्षिणेवरील पकड झपाट्याने कमकुवत झाली.
पुढे मराठ्यांनी उत्तर भारतातही प्रभाव वाढवत मुघल साम्राज्याच्या राजकीय व आर्थिक पायाला मोठा धक्का दिला.