संतोष कानडे
मध्ययुगीन काळात मुघल बादशहा आणि नबाबांना सत्तेच्या हव्यासापोटी अन्नातून किंवा पेयातून विष देण्याचा धोका सतत असायचा.
या जीवघेण्या धोक्यापासून स्वतःचा बचाव करण्यासाठी बादशहांना लहानपणापासून अन्नातून अत्यंत सूक्ष्म प्रमाणात विष देण्याची पद्धत होती.
हळूहळू विष देऊन शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढवण्याच्या या प्रक्रियेला वैद्यकीय परिभाषेत 'मिथ्रिडॅटिझम' म्हटले जाते.
भारतात हीच संकल्पना प्राचीन काळापासून 'विषपुरुष' किंवा 'विषकन्या' तयार करण्यासाठी वापरली जात असल्याचा उल्लेख आढळतो.
१५२६ मधील पानिपतच्या लढाईनंतर इब्राहिम लोधीच्या आईने बाबराच्या अन्नात विष कालवले होते, त्यातून बाबर अत्यंत थोडक्यात बचावला होता.
या घटनेनंतर मुघल राजघराण्यात अन्नाची तपासणी आणि बादशहाच्या शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी कडक नियम लागू करण्यात आले.
अकबराच्या काळात दरबारात 'माजून' नावाचा खास अर्क दिला जाई, ज्यात अफू, भांग, कस्तुरीसोबत काही विषारी घटकांचे नियंत्रित अंश असत.
जहांगीरने आयुष्यभर अफू आणि मद्याचे अतिसेवन केल्यामुळे त्याचे शरीर एका प्रकारे अशा घटकांना सरावले होते, ज्यामुळे सामान्य विषाचा असर होत नसे.
मुघलांच्या समकालीन असलेला गुजरातचा सुलतान महमूद बेगडा हा देखील अन्नातून विष घेऊन संपूर्ण 'विषपुरुष' बनल्याचे ऐतिहासिक नोंदी सांगतात.
बादशहांचे हकीम अन्नातील विष ओळखण्यासाठी आणि निष्प्रभ करण्यासाठी 'पझहर' किंवा 'बेझोअर स्टोन'चा वापर करत.
चीन आणि पर्शियातून आणलेली खास 'सेलाडॉन' मातीची भांडी वापरली जात, ज्यात विषारी अन्न पडताच भांड्याचा रंग बदलत असे.
शाही स्वयंपाकघरावर पूर्ण नियंत्रण ठेवण्यासाठी 'मीर बकावल' नावाचा अत्यंत विश्वासू उच्चपदस्थ सरदार नेमलेला असे.
स्वयंपाक तयार झाल्यावर भांडी 'मीर बकावल'च्या अधिकृत मोहरेने बंद केली जात, जेणेकरून वाटेत कोणीही विष कालवू नये.
बादशहाच्या ताटात अन्न वाढण्यापूर्वी ते आधी पाळीव प्राणी-पक्ष्यांना खाऊ घालून तपासले जाई आणि नंतर स्वतः मीर बकावल ते चाखून दाखवे.
आधुनिक विज्ञानानुसार ही पद्धत सेंद्रिय व जैविक विषांवर काही प्रमाणात उपयुक्त ठरत असली, तरी पारा किंवा आर्सेनिकसारख्या जड धातूंवर ती जीवघेणी ठरू शकते.
mughal
esakal