संतोष कानडे
मुघल साम्राज्यात सत्ता, संपत्ती आणि उत्तराधिकार मिळवण्यासाठी तीव्र संघर्ष होत असत. त्यामुळे विषप्रयोगाच्या ऐतिहासिक नोंदीही आढळतात.
राजघराण्यातील सदस्यांना अन्न किंवा पेयातून विष दिले जाईल, अशी भीती अनेकदा वाटत असे.
काही मुघल सम्राट आणि राजपुत्र जेवणापूर्वी अन्नाची चाचणी घेण्यासाठी विशेष सेवक ठेवत असत.
इतिहासकारांच्या मते, दरबारातील राजकीय कटकारस्थानांमध्ये विषप्रयोग हा एक संभाव्य मार्ग मानला जात होता.
मुघल दरबारात हकीम (वैद्य) आणि अन्न तपासणी करणारे कर्मचारी महत्त्वाची भूमिका बजावत असत.
विशेष भांडी, सीलबंद खाद्यपदार्थ आणि विश्वासू स्वयंपाकी यांचाही वापर सुरक्षा वाढवण्यासाठी केला जात असे.
मात्र मुघल काळातील अनेक कथांमध्ये तथ्य आणि आख्यायिका यांचे मिश्रण आढळते.
काही सरदार आणि राजघराण्यातील सदस्यांच्या संशयास्पद मृत्यूंनंतर विषप्रयोगाच्या चर्चा रंगल्या होत्या.
सत्तासंघर्षाच्या काळात प्रतिस्पर्ध्यांना हटवण्यासाठी गुप्त कारवाया केल्या जात असल्याचे उल्लेख काही ऐतिहासिक ग्रंथांत आहेत.
मुघल दरबारातील प्रत्येक संशयास्पद मृत्यू विषप्रयोगामुळेच झाला होता, असे ठोस पुरावे सर्व प्रकरणांत उपलब्ध नाहीत.