संतोष कानडे
मुघल बादशहा आणि शहजादे शारीरिक ताकद व युद्धकौशल्य टिकवण्यासाठी नियमित व्यायाम करत असत.
कुस्ती हा त्या काळातील लोकप्रिय व्यायामप्रकार होता आणि राजघराण्यातील तरुणांनाही त्याचे प्रशिक्षण दिले जात असे.
तलवारबाजी आणि भालाफेक यांसारख्या युद्धकौशल्यांचा सराव शरीराची ताकद आणि चपळता वाढवण्यासाठी केला जात असे.
धनुर्विद्या हा राजघराण्यातील प्रशिक्षणाचा महत्त्वाचा भाग होता.
घोडेस्वारीमुळे शरीराचा समतोल, नियंत्रण आणि सहनशक्ती वाढत असे.
शिकारीच्या मोहिमांमध्ये दीर्घकाळ घोड्यावर राहणे आणि मैदानी हालचाली करणे हा एक प्रकारचा शारीरिक सरावच होता.
काही राजघराण्यातील पुरुष मल्लखांबासारख्या भारतीय व्यायामपद्धती किंवा आखाड्यातील प्रशिक्षणाशीही परिचित होते, मात्र याबाबत सर्व बादशहांसाठी समान पुरावे उपलब्ध नाहीत.
वजन उचलणे, दंड-बैठका आणि आखाड्यातील विविध कसरतींचा वापर सैनिक व पहलवानांच्या प्रशिक्षणात होत असे.
या व्यायामांचा उद्देश केवळ शरीरयष्टी नव्हे, तर युद्धासाठी आवश्यक ताकद, चपळता आणि सहनशक्ती विकसित करणे हा होता.
त्यामुळे मुघल राजघराण्यातील 'शक्तिवर्धन' हे आधुनिक जिमपेक्षा कुस्ती, घोडेस्वारी, शस्त्रविद्या आणि मैदानी प्रशिक्षणाभोवती अधिक केंद्रित होते.