संतोष कानडे
मुघल बादशहांच्या भव्य महालांमध्ये खासगी स्नानगृहांची विशेष व्यवस्था केली जात असे. या स्नानगृहांना ‘हमाम’ असे म्हटले जायचे.
हमाममध्ये गरम आणि थंड पाण्याची स्वतंत्र व्यवस्था असायची. त्यामुळे बादशहांना हवामानानुसार स्नान करता येत असे.
पाणी गरम करण्यासाठी विशेष भट्ट्या आणि ते स्नानगृहापर्यंत पोहोचवण्यासाठी नळांची व्यवस्था केली जात असे.
या स्नानगृहांच्या भिंती आणि जमिनीवर संगमरवर, रंगीत दगड आणि आकर्षक नक्षीकाम केलेले असे.
काही हमाममध्ये वाफेची विशेष सोय होती. त्यामुळे बादशहा वाफेच्या स्नानाचाही आनंद घेत असत.
स्नानासाठी गुलाबपाणी, सुगंधी तेल, अत्तर आणि उटण्यासारख्या सुगंधी वस्तूंचा वापर केला जात असे.
काही शाही स्नानगृहांमध्ये कारंजे आणि पाण्याचे हौद तयार केलेले असत. त्यामुळे स्नानगृहाचे वातावरण आल्हाददायक राहत असे.
स्नानानंतर शरीराला आराम मिळावा यासाठी मालिश आणि विश्रांतीची व्यवस्थाही काही ठिकाणी केली जात असे.
हमाममध्ये स्वच्छता आणि गोपनीयतेला महत्त्व दिले जात असे. त्यामुळे या जागा राजघराण्याच्या खासगी वापरासाठी राखीव असत.
मुघलांचे हमाम हे केवळ स्नानगृह नव्हते, तर त्यामध्ये स्थापत्यकला, सुबक सजावट आणि प्रगत जलव्यवस्थापन यांचा सुंदर संगम पाहायला मिळत असे.