संतोष कानडे
मुघल बादशहांसाठी महालात ‘ख्वाबगाह’ म्हणजे स्वप्नगृह नावाचे खास शयनकक्ष असत, जे फक्त बादशहा आणि निवडक सेवकांसाठीच राखीव असत.
या शाही खोल्या संगमरवरी दगड, नक्षीकाम, आरसे आणि मौल्यवान दगडांनी सजवलेल्या असत, ज्यातून साम्राज्याचे वैभव दिसून येत असे.
बादशहांचा पलंग उंच मंचावर ठेवला जाई आणि त्यावर रेशीम, मखमल व उत्कृष्ट कापसाच्या गाद्या-उशा अंथरलेल्या असत.
उन्हाळ्यात खोली थंड राहावी यासाठी जाड भिंती, संगमरवरी जाळ्या, कारंजी आणि पाण्याचे प्रवाह यांचा वापर केला जात असे.
शयनकक्षात गुलाबपाणी, चंदन, कस्तुरी आणि उद यांसारख्या सुगंधी द्रव्यांचा वापर करून आल्हाददायक वातावरण तयार केले जाई.
बादशहांच्या शयनकक्षाला लागून खासगी प्रार्थनागृह, वस्त्रबदल कक्ष आणि वैयक्तिक भेटींसाठी दालन असायचे.
रात्री शाही शयनकक्षाबाहेर सशस्त्र रक्षकांचा कडक पहारा असे आणि केवळ विश्वासू सेवकांनाच आत प्रवेशाची परवानगी होती.
दिल्लीचा लाल किल्ला आणि आग्रा किल्ला यांतील शाही शयनकक्ष बागा, अंगणे किंवा यमुना नदीकडे तोंड करून बांधलेले असल्याने नैसर्गिक हवा मिळत असे.
मुघल शयनकक्षांची माहिती दरबारी इतिहासग्रंथ, परदेशी प्रवाशांचे वर्णन आणि आजही अस्तित्वात असलेल्या महालांच्या वास्तुरचनेतून मिळते.
आज मूळ शाही पलंग, गाद्या आणि सजावटीच्या अनेक वस्तू अस्तित्वात नसल्या, तरी महालांची वास्तुकला त्या काळातील वैभवाची साक्ष देते.