संतोष कानडे
मुघल बादशहांच्या राजदरबारात जेवण वाढण्याची पद्धत अत्यंत शिस्तबद्ध आणि ठरावीक नियमांनुसार होती.
जेवणापूर्वी हात धुण्यासाठी सुगंधी पाणी आणि गुलाबपाणी दिले जात असे.
शाही स्वयंपाकघरातून तयार झालेले पदार्थ विशेष सेवकांमार्फत दरबारात आणले जात.
बादशहांसाठी सोन्या-चांदीची किंवा मौल्यवान धातूंची भांडी वापरली जात असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आढळते.
भात, मांसाहारी पदार्थ, कबाब, शोरबे, भाज्या, भाकरी किंवा नान आणि विविध मिठाई असे अनेक प्रकार जेवणात असत.
पदार्थ बादशहांसमोर ठरावीक क्रमाने आणि विशिष्ट शिष्टाचार पाळून मांडले जात.
अन्नाची सुरक्षितता तपासण्यासाठी विश्वासू सेवकांकडून पदार्थांची चाचणी केली जात असल्याचे उल्लेख आढळतात.
बादशहा आणि शाही कुटुंबीयांसाठी स्वतंत्र ताटे व भांडी ठेवली जात; प्रत्येक पदार्थ सर्वांसाठी समान प्रमाणात असेलच असे नाही.
जेवणाच्या वेळी सेवकांची हालचाल, पदार्थ वाढण्याची पद्धत आणि दरबारातील शिस्त यावर विशेष लक्ष दिले जात असे.
त्यामुळे मुघल दरबारातील जेवण हे केवळ भोजन नसून शाही प्रतिष्ठा, शिस्त आणि वैभवाचे प्रदर्शन मानले जात असे.