संतोष कानडे
मुघल बादशहांचे स्वयंपाकघर म्हणजे केवळ जेवण बनवण्याची जागा नव्हती, तर शाही व्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा भाग होता.
बादशहांसाठी रोज विविध प्रकारचे मांसाहारी पदार्थ, भात, भाकरी, गोड पदार्थ आणि सुगंधी पेये तयार केली जात असत.
शाही स्वयंपाकघराला फारसी भाषेत ‘मतबख’ असे म्हटले जात असे.
स्वयंपाकघरात स्वयंपाकी, मदतनीस, अन्नसामग्रीची व्यवस्था करणारे कर्मचारी आणि पदार्थ तपासणारे अधिकारी काम करत असत.
शाही जेवणासाठी तांदूळ, गहू, तूप, सुकामेवा, मसाले, साखर आणि विविध प्रकारच्या फळांचा वापर केला जात असे.
अकबराच्या काळातील आइन-इ-अकबरी या ग्रंथात शाही स्वयंपाकघर, अन्नपदार्थ आणि त्यांच्या व्यवस्थापनासंबंधी महत्त्वाची माहिती नोंदवलेली आहे.
मात्र, बादशहांच्या स्वयंपाकघराचा रोजचा एकूण खर्च किती होता, याचा एकच निश्चित आकडा सर्व मुघल बादशहांसाठी सांगता येत नाही.
खर्च हा बादशहाचा काळ, दरबाराचा आकार, पाहुण्यांची संख्या आणि मेजवानीच्या स्वरूपानुसार बदलत असे.
शाही स्वयंपाकघराचा खर्च समजून घेण्यासाठी अन्नसामग्रीच्या किमती, कर्मचाऱ्यांचे वेतन आणि तत्कालीन चलन यांची तुलना करावी लागते.