संतोष कानडे
मुघल साम्राज्यात वारसाहक्काचा कोणताही निश्चित नियम नसल्यामुळे सम्राटाच्या मृत्यूनंतर गादी रिकामी दिसणे म्हणजे थेट गृहयुद्धाला आमंत्रण मानले जाई.
राजपुत्रांमधील रक्तरंजित सत्तासंघर्ष आणि प्रांतांमधील बंडखोरी रोखण्यासाठी सम्राटाच्या मृत्यूची बातमी सुरुवातीला अत्यंत काटेकोरपणे लपवून ठेवली जाई.
सम्राट मरण पावल्याचे जाहीर न करता ते केवळ 'गंभीर आजारी' आहेत असा खोटा प्रचार केला जाई, जेणेकरून जनतेत आणि सैन्यात संभ्रम राहू नये.
शयनकक्षात रोजच्या वेळेवर शाही वैद्यांची ये-जा सुरू ठेवणे आणि स्वयंपाकघरातून नियमित जेवणाचे ताट नेऊन गुपचूप नष्ट करणे यांसारखे बनाव रचले जात.
प्रजेला शंका येऊ नये म्हणून बादशहाच्या शरीरयष्टीशी मिळत्या-जुळत्या नोकराला किंवा दरबाऱ्याला बादशहाचे कपडे घालून लांबून 'झरोखा दर्शन' देण्यासाठी उभे केले जाई.
नवीन वारस राजधानीत येईपर्यंत मृतदेहाची विटंबना किंवा दुर्गंधी टाळण्यासाठी त्यावर सुगंधी द्रव्ये व औषधी लेप लावून शव तात्पुरते गुप्त ठिकाणी पुरले जाई.
मृत्यूनंतर गादीवर बसणाऱ्या ठरलेल्या वारसाकडे गुप्त दूतांमार्फत तातडीने सांकेतिक संदेश धाडला जात असे.
वारस राजधानीपासून शेकडो मैल लांब सैन्याच्या छावणीत असला, तरी बातमी फुटण्याआधीच तिथे तात्पुरत्या तंबूत त्याचा राज्याभिषेक उरकून घेतला जाई.
काही वेळा वारस पोहोचण्यास वेळ असल्यास किंवा संकट मोठे असल्यास, गादी रिकामी भासू नये म्हणून दरबारी वजीर तात्पुरत्या 'कठपुतळी' राजपुत्राला तख्तावर बसवत.
'तख्त कधीही रिकामे न ठेवणे' ही प्रथा मुघलांसाठी केवळ परंपरा नसून, साम्राज्य टिकवण्यासाठी आणि सत्ता शांततेने हस्तांतरित करण्यासाठी आखलेली एक अत्यंत थंड डोक्याची राजकीय मुत्सद्देगिरी होती.