संतोष कानडे
मुघल हरममध्ये राण्या, बेगम, कनीज, दासी, परिचारिका आणि इतर स्त्रिया राहत असत; सर्व स्त्रियांचा दर्जा समान नव्हता.
गुलाम स्त्रियांचे स्वातंत्र्य मर्यादित होते आणि त्यांचे जीवन त्यांच्या मालकाच्या अधिकारावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असे.
काही गुलाम स्त्रियांना घरगुती सेवा किंवा हरममधील विविध कामे करावी लागत, तर काहींचा उपपत्नी म्हणून वापर होत असे.
अशा व्यवस्थेत लैंगिक संबंधांबाबत गुलाम स्त्रीची स्वायत्तता आजच्या अर्थाने स्वतंत्र नव्हती; गुलामगिरी हीच त्या संबंधांची पार्श्वभूमी होती.
हरममध्ये स्त्रियांच्या हालचालींवर पडदा, स्वतंत्र वास्तू आणि कडक सुरक्षा व्यवस्थेमुळे अनेक मर्यादा होत्या.
मात्र उच्चवर्गीय बेगम आणि राजघराण्यातील स्त्रियांना संपत्ती, आश्रयदाते, राजकीय संपर्क आणि प्रशासनात प्रभाव मिळू शकत होता.
त्यामुळे राणी किंवा बेगम आणि कनीज-दासी यांच्यावर होणारा सामाजिक दबाव व त्यांचे अधिकार एकसारखे नव्हते.
युद्ध किंवा राजकीय संघर्षाच्या काळात हरममधील स्त्रिया कैद, लूट आणि हिंसेच्या धोक्यालाही सामोऱ्या जात.
त्यामुळे हरममधील 'छळ' समजून घेताना लैंगिक शोषणाबरोबरच गुलामगिरी, जबरदस्तीची सेवा, हालचालींवरील निर्बंध आणि पुरुषसत्ताक नियंत्रण यांचाही विचार करावा लागतो.
मात्र प्रत्येक मुघल बादशहा हरममधील प्रत्येक स्त्रीवर अत्याचार करत असे, असा सरसकट निष्कर्ष उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून काढणे योग्य ठरणार नाही.