संतोष कानडे
मुघलकालीन भारतात स्त्री गुलामगिरी अस्तित्वात होती आणि स्त्री गुलामांची खरेदी-विक्री होत असे.
स्त्री गुलामांचा वापर प्रामुख्याने घरगुती सेवा, दरबारी सेवा आणि उपपत्नी म्हणून केला जात असे.
स्त्री गुलामांची खरेदी-विक्री ही आर्थिक व्यवहाराचा भाग होती, हे नाकारता येत नाही.
अठराव्या शतकातील दिल्लीतील काही विक्रीखतांमध्ये ‘कनीज’ गुलाम मुलींच्या खरेदी-विक्रीच्या नोंदी आढळतात.
काही स्त्री गुलामांना विकत घेण्याबरोबरच भेट म्हणूनही दुसऱ्याला दिले जात असल्याचे दस्तऐवज आढळतात.
तवायफ स्त्रियांनीही काही प्रसंगी गुलाम मुली विकत घेतल्याचे ऐतिहासिक पुरावे आहेत.
गुलाम बनवलेल्या स्त्रिया युद्धकैदी तसेच विविध गुलाम व्यापाराच्या मार्गांतून भारतात आणल्या जात असत.
मात्र महिलांना सार्वजनिकपणे रांगेत उभे करून विकणारा स्वतंत्र ‘महिला बाजार’ नियमितपणे भरत असे, असा ठोस पुरावा उपलब्ध नाही.
मीना बाजार आणि स्त्री गुलामांची खरेदी-विक्री हे दोन वेगळे विषय आहेत.
उपलब्ध पुराव्यांवरून मुघलकालीन भारतात स्त्री गुलामांचा व्यापार आणि त्यांचे आर्थिक व्यवहार अस्तित्वात होते, असे स्पष्टपणे म्हणता येते.