संतोष कानडे
'मीना बाजार' हा मुघल राजवाड्यातील हरममध्ये आयोजित केला जाणारा एक अत्यंत खास आणि गुप्त बाजार होता, जिथे पुरुषांना येण्यास सक्त मनाई असायची.
या बाजारात राजघराण्यातील राण्या, राजकन्या आणि त्यांच्या उच्चपदस्थ दासी स्वतः दुकाने थाटून बसत आणि मालाची विक्री करायच्या.
संपूर्ण बाजारात मुघल सम्राट हा एकमेव पुरुष असायचा, ज्याला या बाजारात फिरण्याची आणि खरेदी करण्याची अधिकृत परवानगी होती.
मीना बाजारामध्ये प्रामुख्याने अत्यंत मौल्यवान हिरे, रत्ने, रेशमी कापड, परदेशी अत्तरे आणि नक्षीदार दागिने यांची खरेदी-विक्री केली जाई.
या बाजाराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे शाही महिला वस्तूंचे भाव प्रचंड वाढवून सांगत आणि सम्राट त्यांच्याशी सामान्य ग्राहकासारखी हुज्जत घालून वस्तू विकत घेत असे.
हा बाजार केवळ मनोरंजनाचे साधन नव्हता, तर खरेदी-विक्रीच्या बहाण्याने राण्या आणि राजकन्या अत्यंत महत्त्वाच्या राजकीय चर्चा व गुप्त योजना आखायच्या.
दरबारातील कोणत्या सरदाराची ताकद वाढते आहे किंवा कोणाचे कारस्थान सुरू आहे, याच्या गुप्त बातम्या या बाजारात महिलांमार्फत सम्राटापर्यंत पोहोचवल्या जात.
ही प्रथा प्रामुख्याने सम्राट अकबराच्या काळात अधिक लोकप्रिय झाली आणि नंतरच्या मुघल शासकांनीही ती मोठ्या उत्साहाने सुरू ठेवली.
काही इतिहासकारांच्या मते, या निमित्ताने राजपूत आणि मुघल घरातील महिलांना एकत्र येऊन एकमेकांच्या संस्कृती समजून घेण्याची संधी मिळत असे.
राजवाड्याच्या कडक सुरक्षेत आणि पडदा पद्धतीत राहणाऱ्या मुघल महिलांना बाहेरील जगातील बाजाराचा आणि स्वातंत्र्याचा अनुभव घेता यावा, हा या प्रथेमागील मुख्य उद्देश होता.