संतोष कानडे
पावसाळ्याच्या तोंडावर जांभळाच्या झाडांना नेहमीपेक्षा दुप्पट किंवा प्रचंड प्रमाणात फळे येणे हा दुष्काळाचा पारंपारिक संकेत मानला जातो.
भूगर्भातील पाणी कमी झाल्यावर झाडे स्वतःचा वंश टिकवण्यासाठी आपली संपूर्ण ऊर्जा फळे आणि बिया तयार करण्यासाठी वापरतात, ज्यामुळे जांभूळ, आंबा किंवा पळसाला मोठा बहर येतो.
पावसाळ्याचे दिवस असूनही आकाशात ढग न येणे किंवा आलेले ढग न बरसता कोरड्या पश्चिमेकडील वाऱ्यांमुळे निघून जाणे, हे दुष्काळाचे मुख्य लक्षण आहे.
हवेतील ओलावा अचानक खूप कमी होतो आणि पावसाळ्याच्या महिन्यांतच कडक ऊन पडून 'ऑक्टोबर हीट'सारखा असह्य चटका जाणवू लागतो.
उन्हाळा संपून पावसाळा सुरू झाला तरी विहिरी, बोरवेल आणि नद्यांमधील पाण्याची पातळी वाढण्याऐवजी आणखी खाली जाते.
जमिनीतील पाण्याचा अंश पूर्णपणे नष्ट झाल्यामुळे पावसाळ्याच्या सुरुवातीलाच शेतजमिनीला मोठ्या आणि खोल भेगा पडू लागतात.
वनस्पती स्वतःमधील पाणी वाचवण्यासाठी पावसाळ्याच्या दिवसांतही आपली हिरवी पाने गाळू लागतात आणि झाडे पिवळी पडून सुकू लागतात.
टिटवी किंवा चिखलझोपे यांसारखे स्थानिक पक्षी आपली घरटी उंचावर बांधण्याऐवजी जमिनीलगत किंवा कमी उंचीवर बांधतात, जे कमी पावसाचे लक्षण असते.
मुंग्या आपली अंडी सुरक्षित व खोल ठिकाणी हलवू लागतात, तसेच जमिनीतून मोठ्या प्रमाणावर वाळवी आणि इतर कीटक बाहेर पडू लागतात.
जंगलातील पाण्याचे नैसर्गिक स्त्रोत आटल्यामुळे हरीण, माकडे, रानडुक्कर आणि बिबट्या यांसारखे वन्यप्राणी पाण्यासाठी मानवी वस्तीकडे धाव घेऊ लागतात.
प्राचीन काळापासून ग्रामीण भागातील शेतकरी हवामानाचा अंदाज घेण्यासाठी झाडांचा बहर, प्राण्यांची अस्वस्थता आणि पक्ष्यांच्या घरट्यांच्या जागा या नैसर्गिक संकेतांचा आधार घेत आले आहेत.