छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या किल्ल्यावर ‘तुपाच्या विहिरी’ खरंच होत्या का?

प्रश्न

शिवरायांच्या किल्ल्यांवर तुपाच्या विहिरी होत्या का, हा प्रश्न अनेकदा चर्चेत येतो.

अभिमान

छत्रपती शिवाजी महाराज, त्यांचे किल्ले, सरदार आणि मावळे हे सर्वच आपल्या इतिहासातील गौरवशाली विषय आहेत.

वारसा

शिवरायांशी संबंधित प्रत्येक गोष्ट आपल्यासाठी जिव्हाळ्याची आणि कुतूहल निर्माण करणारी आहे.

संख्या

आज उपलब्ध माहितीनुसार शिवरायांशी संबंधित सुमारे अडीचशे किल्ले ओळखले जातात.

वास्तव

या किल्ल्यांपैकी बहुसंख्य, म्हणजे दोनशे सत्तेचाळीस किल्ल्यांवर तुपाच्या विहिरींचा कोणताही पुरावा आढळत नाही.

अफवा

इतकेच नव्हे, तर अशा विहिरींबाबत ठोस दंतकथा किंवा ऐतिहासिक उल्लेखही बहुतांश ठिकाणी नाहीत.

स्थळ

पन्हाळगडाजवळील पावनगडावर महादेव मंदिराच्या मागे एक छोटीशी गुंपी आढळते.

फलक

या गुंपीजवळ वन खात्याने तुपाची विहीर असा फलक लावलेला दिसतो.

संज्ञा

प्रत्यक्षात खडकात खोदलेल्या अशा चौकोनी रचनेला टाके किंवा हौद असे संबोधले जाते.

उपयोग

अशा टाक्यांचा मुख्य उद्देश पाणी साठवणे हाच असतो.

तर्क

तूपसारखा मौल्यवान पदार्थ उघड्यावर जमिनीत साठवणे व्यवहार्य वाटत नाही.

पर्याय

किल्ल्यांवरील कोठारांमध्ये मडकी, माठ, रांजण किंवा काचेच्या बरण्यांत तूप सहज साठवता येऊ शकते.

सुरक्षा

उघड्या टाक्यात तूप ठेवायचे असल्यास त्यासाठी स्वतंत्र पहारा ठेवावा लागला असता.

संदर्भ

तेल आणि तुपाच्या साठवणीबाबत शिवकाळातील स्पष्ट उल्लेख आज्ञापत्रात आढळतो.

आदेश

आमात्य रामचंद्र पंत यांनी खडकाच्या प्रकारानुसार टाकी बांधण्याच्या सूचना दिलेल्या आहेत.

रचना

या आज्ञेत गच्चीघर उभारून मोठ्या काचेच्या मर्तबानांमध्ये साठवण करण्याचे वर्णन आहे.

पुरावा

तेल-तुपाच्या साठवणीसंबंधी उपलब्ध असलेला हा एकमेव अस्सल शिवकालीन दस्तऐवज मानला जातो.

पावनगड

पावनगडाच्या बांधकामाच्या उल्लेखांमध्ये कुठेही तुपाची विहीर किंवा टाके असल्याचा संदर्भ सापडत नाही. (संदर्भ-मराठेशाही प्रविण भोसले)

छत्रपती शिवाजी महाराजांना मारण्यासाठी चारवेळा रचण्यात आला होता कट...