संतोष कानडे
वाजीकरण चिकित्सा ही आयुर्वेदातील अष्टांग आयुर्वेदाच्या आठ प्रमुख शाखांपैकी एक मानली जाते. तिचा संबंध लैंगिक आरोग्य, लैंगिक क्षमता आणि प्रजननक्षमतेशी आहे.
‘वाजीकरण’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘वाजी’ या शब्दापासून तयार झाला आहे. ‘वाजी’ म्हणजे घोडा. म्हणजे घोड्यासारखी शक्ती प्राप्त करुन देणारी चिकित्सा.
प्राचीन काळात घोडा हा सामर्थ्य, ऊर्जा आणि लैंगिक क्षमतेचे प्रतीक मानला जात असे. त्यामुळे वाजीकरणाचा अर्थ घोड्यासारखे सामर्थ्य प्राप्त करून देणारी चिकित्सा असा सांगितला जातो.
आयुर्वेदानुसार वाजीकरणाचा उद्देश लैंगिक क्षमता, शुक्रधातूचे आरोग्य आणि प्रजननक्षमता सुधारण्याशी संबंधित आहे.
या चिकित्सेमध्ये केवळ औषधांचा वापर केला जात नाही. आहार, जीवनशैली, झोप, शारीरिक आरोग्य आणि मानसिक स्थिती यांचाही विचार केला जातो.
आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये कामेच्छा कमी होणे, लैंगिक कमजोरी, स्तंभनाशी संबंधित समस्या आणि पुरुष वंध्यत्व यांसारख्या समस्यांच्या संदर्भात वाजीकरणाचा उल्लेख आढळतो.
अश्वगंधा, शतावरी, गोखरू आणि कपिकच्छू यांसारख्या काही औषधी वनस्पतींचा वाजीकरणाशी संबंधित विविध आयुर्वेदिक फॉर्म्युलेशनमध्ये उल्लेख केला जातो.
मात्र प्रत्येक व्यक्तीसाठी एकच औषध किंवा उपचार योग्य असेलच असे नाही. प्रकृती, वय, आरोग्य आणि समस्येचे कारण यानुसार उपचार ठरवले जातात.
आधुनिक वैज्ञानिक संशोधनात काही औषधी वनस्पती आणि आयुर्वेदिक formulations वर अभ्यास झाले आहेत; मात्र वाजीकरण चिकित्सा लैंगिक समस्या हमखास दूर करते, असे सिद्ध करणारे पुरावे मर्यादित आहेत.