संतोष कानडे
औरंगजेबाच्या मृत्यूपूर्वी लिहिलेल्या शेवटच्या पत्रांमध्ये त्याच्या आयुष्याबद्दलची खंत आणि आत्मपरीक्षण स्पष्टपणे दिसून येते.
त्याने लिहिले की, "मी एकटा आलो आणि एकटाच निघून जात आहे; मी कोण आहे आणि काय केले, हे मलाच समजत नाही."
ai photo
त्याने आपल्या आयुष्यातील अनेक निर्णयांबद्दल भयानक पश्चात्ताप व्यक्त केला असल्याचे या पत्रांमधून दिसते.
राज्यकारभारात आयुष्य खर्च झाले, पण त्यातून खरे समाधान मिळाले नाही, अशी भावनाही त्याने व्यक्त केली.
त्याने स्वतःला पापांनी ओझे झालेला माणूस असे संबोधले असून, पुढे काय होईल याची भीतीही व्यक्त केली आहे.
ai image
आपल्या मृत्यूनंतर साधेपणाने अंत्यसंस्कार करावेत, अशी इच्छाही त्याने व्यक्त केली होती.
ai photo
स्वतःच्या कष्टाने कमावलेल्या पैशांतूनच कफन घ्यावा, असेही त्याने आपल्या मुलाला लिहिले होते.
हे पत्र एका विजयी सम्राटाऐवजी जीवनाचा हिशेब मांडणाऱ्या वृद्ध व्यक्तीची मानसिक अवस्था दर्शवते.
ai photo
इतिहासकारांच्या मते, हे पत्र औरंगजेबाच्या वैयक्तिक भावना आणि धार्मिक श्रद्धा समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक दस्तऐवज मानले जाते.
तथापि, या पत्रांचे शब्दांकन विविध फारसी हस्तलिखितांमध्ये किंचित वेगळे आढळते, त्यामुळे अनुवादातही थोडाफार फरक दिसून येतो.