संतोष कानडे
मुघल बादशहांचे खासगी जीवन अत्यंत वैभवशाली असले, तरी ते कठोर शाही नियमांमध्येही बांधलेले होते.
त्यांच्या राहण्यासाठी महालात स्वतंत्र शयनकक्ष, विश्रांतीगृह आणि खासगी दालने असत.
बादशहांच्या सेवेसाठी विश्वासू सेवक, अंगरक्षक आणि वैयक्तिक अधिकारी नेमलेले असत.
शाही जनानखान्यात राण्या, बेगम, राजकन्या आणि इतर महिला राहत असत, मात्र तेथे प्रवेशावर कडक निर्बंध होते.
बादशहांचा दिवस दरबार, प्रशासन, धार्मिक विधी आणि खासगी भेटींमध्ये विभागलेला असे.
संगीत, कविता, शिकार, बागांमध्ये फेरफटका आणि कला यांसारख्या छंदांमध्ये अनेक मुघल बादशहा रस घेत असत.
जेवण, वस्त्रे, दागिने आणि महालांची सजावट यामध्ये शाही वैभव स्पष्टपणे दिसून येत असे.
रात्रीच्या वेळी शयनकक्ष आणि महालाभोवती कडक सुरक्षा व्यवस्था ठेवली जात असे.
मात्र प्रत्येक मुघल बादशहाचे स्वभाव, आवडी-निवडी आणि जीवनशैली वेगवेगळी होती, त्यामुळे सर्वांचे खासगी जीवन सारखेच होते असे म्हणता येत नाही.
मुघल बादशहांच्या खासगी जीवनाची माहिती तत्कालीन इतिहासग्रंथ, दरबारी नोंदी आणि परदेशी प्रवाशांच्या वर्णनांमधून मिळते.