संतोष कानडे
मुघल साम्राज्याचा ऱ्हास आणि ब्रिटिश सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर शाही जनानखान्याची पूर्वीची व्यवस्था मोठ्या प्रमाणात बदलली.
दिल्लीतील मुघल दरबारातील अनेक स्त्रिया शाही संरक्षण आणि उत्पन्नाच्या साधनांपासून वंचित झाल्या.
काही शाही कुटुंबातील महिलांना पेन्शन किंवा मर्यादित आर्थिक मदत देण्यात आली.
अनेक स्त्रिया नातेवाईकांकडे किंवा दिल्लीतील इतर कुटुंबांकडे राहण्यासाठी गेल्या. काहींचे विवाह शाही किंवा सरदार घराण्यांतील पुरुषांशी झाले.
1857 च्या उठावानंतर मुघल घराण्यावर ब्रिटिशांनी कठोर कारवाई केली आणि अनेक कुटुंबीयांना दिल्ली सोडावी लागली.
बहादूरशाह जफर यांना रंगूनला हद्दपार केल्यानंतर त्यांच्या कुटुंबातील महिलांनाही मोठ्या हालअपेष्टांना सामोरे जावे लागले.
जनानखान्यातील सर्व स्त्रियांची संख्या किंवा त्यांचे पुढील आयुष्य याबाबत विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंदी उपलब्ध नाहीत.
या स्त्रीयांबाबतच्या अनेक लोकप्रिय कथा अतिशयोक्त किंवा अप्रमाणित आहेत. काही स्त्रीयांना दिल्लीच्या रस्त्यांवर भीक मागावी लागली होती.
मुघल सत्ता संपल्यानंतर शाही स्त्रियांचे ऐश्वर्य, आर्थिक सुरक्षितता आणि दरबारी जीवन मोठ्या प्रमाणात नष्ट झाले, हे इतिहासातून स्पष्ट होते.