देशाचा अर्थसंकल्प तयार करण्याची प्रक्रिया काय असते?

अर्थसंकल्प

केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६-२७ बाबत चर्चा तीव्र झाल्या आहेत. संसदीय परंपरेनुसार, २०१७ पासून दरवर्षी १ फेब्रुवारी रोजी केंद्रीय अर्थसंकल्प सादर केला जात आहे.

१ फेब्रुवारी

२०२६ मध्ये, १ फेब्रुवारी हा रविवारी येतो. असे असूनही, अर्थमंत्री निर्मला सीतारमण त्या दिवशी अर्थसंकल्प सादर करू शकतात अशी अपेक्षा आहे.

मसुदा

केंद्रीय अर्थसंकल्पाचा मसुदा तयार करण्याची जबाबदारी आर्थिक व्यवहार विभागाची आहे. हा विभाग अर्थ मंत्रालयाच्या अंतर्गत काम करतो.

प्रक्रिया

हा विभाग मध्यवर्ती भूमिका बजावत असला तरी, ही प्रक्रिया अत्यंत सहयोगी आहे. नीती आयोग आणि विविध प्रशासकीय मंत्रालये यासारख्या संस्था डेटा, अंदाज आणि धोरणात्मक माहिती प्रदान करतात.

अर्थ मंत्रालय

औपचारिक अर्थसंकल्प तयार करण्याची प्रक्रिया सप्टेंबर-ऑक्टोबरच्या सुमारास सुरू होते. अर्थ मंत्रालय सर्व केंद्रीय मंत्रालये, विभाग आणि अगदी राज्य सरकारांना एक परिपत्रक जारी करते.

आर्थिक आवश्यकता

ज्यामध्ये त्यांना आगामी आर्थिक वर्षासाठी खर्चाचा अंदाज आणि आर्थिक आवश्यकता सादर करण्यास सांगितले जाते. हे अंदाज अर्थसंकल्पीय चौकटीचा पाया तयार करतात.

अर्थमंत्री

प्रस्ताव प्राप्त झाल्यानंतर, अर्थ मंत्रालयातील वरिष्ठ अधिकारी त्यांचा काळजीपूर्वक आढावा घेतात. त्यानंतर अर्थमंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखाली एक सल्लामसलत होते.

महसूल अंदाज

या बैठकीला बँकिंग, उद्योग, कृषी, कामगार संघटना आणि अर्थतज्ज्ञांच्या प्रतिनिधींना आमंत्रित केले आहे. सल्लामसलत केल्यानंतर अर्थ मंत्रालय प्रत्येक विभागासाठी महसूल अंदाज, खर्च मर्यादा आणि वाटप अंतिम करते.

विकास उद्दिष्टे

हे निर्णय राजकोषीय शिस्त, आर्थिक प्राधान्यक्रम आणि विकास उद्दिष्टे यांच्या आधारे घेतले जातात. अंतिम टप्प्यावर पंतप्रधानांशी चर्चा केली जाते.

नॉर्थ ब्लॉक

अर्थसंकल्पीय कागदपत्रांच्या छपाईपूर्वी, नॉर्थ ब्लॉकमध्ये पारंपारिक हलवा समारंभ आयोजित केला जातो. हा अर्थसंकल्पीय तयारीच्या शेवटच्या आणि सर्वात गुप्त टप्प्याची सुरुवात आहे.

केंद्रीय अर्थसंकल्प

त्यानंतर, अर्थसंकल्पीय तयारी आणि छपाईमध्ये सहभागी असलेल्या अधिकाऱ्यांचा बाह्य जगाशी संपर्क तुटतो. त्यानंतर अर्थमंत्री संविधानाच्या कलम ११२ अंतर्गत लोकसभेत केंद्रीय अर्थसंकल्प सादर करतात.

नवीन आर्थिक वर्ष

संसदेच्या मान्यतेशिवाय सरकार भारताच्या एकत्रित निधीतून पैसे काढू शकत नाही. यामुळे हे सादरीकरण घटनात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे बनते. संसदेच्या मान्यतेनंतर नवीन आर्थिक वर्षासाठी सरकारी खर्च कायदेशीररित्या सुरू होतो.

डिफेंस विंग म्हणजे काय? ते राष्ट्रीय सुरक्षेचे ढाल कसे बनते?