भारताच्या पहिल्या अर्थसंकल्पाआधी देशाची आर्थिक स्थिती कशी होती? ब्रिटिशांनी किती पैसा ठेवला होता? वाचा...

अर्थसंकल्प

देशाचा सर्वसाधारण अर्थसंकल्प १ फेब्रुवारी २०२६ रोजी संसदेत सादर होणार आहे. नेहमीप्रमाणे सामान्य माणसापासून ते उद्योगांपर्यंत सर्वजण अर्थमंत्र्यांच्या अर्थसंकल्पावर लक्ष ठेवून आहेत.

देशाची तिजोरी

पण या प्रचंड अर्थसंकल्पाच्या गोंधळात, भारताला स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा देशाच्या तिजोरीची स्थिती कशी होती याचा तुम्ही कधी विचार केला आहे का?

अर्थव्यवस्था

आज जेव्हा आपण ट्रिलियन डॉलरच्या अर्थव्यवस्थेबद्दल बोलतो, तेव्हा स्वतंत्र भारताचा पहिला अर्थसंकल्प किती लहान होता यावर विश्वास ठेवणे कठीण आहे.

हिशोब

आज आपण तुम्हाला इतिहासाच्या पानांमधून त्या काळाकडे घेऊन जाऊ जेव्हा देशाचा हिशोब पहिल्यांदा स्वतंत्रपणे लिहिले गेले.

वार्षिक आर्थिक विवरणपत्र

भारतीय संविधानाच्या कलम ११२ अंतर्गत, त्याला "वार्षिक आर्थिक विवरणपत्र" असे म्हणतात. ज्यामध्ये सरकारच्या उत्पन्न आणि खर्चाचा संपूर्ण हिशेब असतो.

जेम्स विल्सन

भारतात अर्थसंकल्प तयार करण्याची परंपरा स्वातंत्र्याच्या खूप आधीपासून सुरू झाली. भारताचा पहिला अर्थसंकल्प ७ एप्रिल १८६० रोजी ब्रिटिश राजवटीत सादर करण्यात आला. तो जेम्स विल्सन यांनी सादर केला.

पहिला केंद्रीय अर्थसंकल्प

देशाला १५ ऑगस्ट रोजी स्वातंत्र्य मिळाले. त्याच्या बरोबर तीन महिन्यांनंतर, २६ नोव्हेंबर १९४७ रोजी, स्वतंत्र भारताचा पहिला केंद्रीय अर्थसंकल्प संसदेत सादर करण्यात आला.

सर आर.के. षण्मुखम चेट्टी

ही ऐतिहासिक जबाबदारी तत्कालीन अर्थमंत्री सर आर.के. षण्मुखम चेट्टी यांनी घेतली. हा अर्थसंकल्प संपूर्ण वर्षासाठी नाही तर फक्त साडेसात महिन्यांसाठी (१५ ऑगस्ट १९४७ ते ३१ मार्च १९४८) तयार करण्यात आला.

जातीय दंगली

त्यावेळी, देश फाळणीच्या वेदनेने हादरत होता. सर्वत्र जातीय दंगली होत होत्या. अशा नाजूक आणि तणावपूर्ण वातावरणात देशाची अर्थव्यवस्था सांभाळणे हे एक मोठे आव्हान होते.

लोकांचे पुनर्वसन

जेव्हा सर आर.के. षण्मुखम चेट्टी यांनी अर्थसंकल्प सादर केला तेव्हा त्यांच्यावर विस्थापित लोकांचे पुनर्वसन आणि सीमा सुरक्षित करणे यासारख्या महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या होत्या.

चलन

या अर्थसंकल्पातील सर्वात मनोरंजक वैशिष्ट्यांपैकी एक म्हणजे पाकिस्तानची निर्मिती होऊनही, सप्टेंबर १९४८ पर्यंत भारत आणि पाकिस्तान एकच चलन वापरतील असा निर्णय घेण्यात आला.

जॉन मथाई

नंतर सर चेट्टी यांच्या राजीनाम्यानंतर जॉन मथाई यांनी अर्थमंत्री म्हणून पदभार स्वीकारला. १९४९-५० चा अर्थसंकल्प सादर केला. जो मूलतः सर्व संस्थानांचा समावेश असलेल्या संयुक्त भारताचा अर्थसंकल्प होता.

महसूल

स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या अर्थसंकल्पाचा एकूण महसूल अंदाज फक्त ₹१७१.१५ कोटी होता. सरकारचा एकूण खर्च अंदाजे ₹१९७.२९ कोटी इतका होता. देशाचा पहिला अर्थसंकल्प तुटीचा होता.

राजकोषीय तूट

ज्यामध्ये अंदाजे ₹२४५.९ दशलक्ष राजकोषीय तूट होती. अर्थसंकल्पाचा एक महत्त्वाचा भाग लष्कर आणि संरक्षणावर खर्च करण्यात आला. संरक्षण वाटप ₹९२७.४ दशलक्ष होते. जे एकूण खर्चाच्या अंदाजे ४६ ते ५० टक्के होते.

दुसऱ्याला जांभई देताना पाहून तुम्हालाही जांभई का येते? जाणून घ्या यामागचं कारण काय