संतोष कानडे
औरंगजेबाने आपल्या आयुष्यातील शेवटची सुमारे २५-२६ वर्षे दख्खन मोहिमेत घालवली. या काळात तो महाराष्ट्रातील अनेक ठिकाणी मुक्काम करत होता.
त्याचा सर्वात दीर्घ आणि महत्त्वाचा मुक्काम औरंगाबाद (त्याकाळी खडकी/फतेहनगर परिसर) येथे होता. दख्खन मोहिमेचे हे प्रमुख प्रशासकीय केंद्र बनले होते.
अहमदनगर येथेही औरंगजेब वारंवार वास्तव्य असे. इ.स. १७०७ मध्ये याच परिसरातील भिंगार (अहमदनगरजवळ) येथे त्याचा मृत्यू झाला.
ब्रह्मपुरी (जि. चंद्रपूर) येथे त्याने इ.स. १६८३ ते १६८५ दरम्यान मोठी लष्करी छावणी उभारली होती. मराठ्यांविरुद्धच्या मोहिमांसाठी हे महत्त्वाचे केंद्र होते.
पुणे परिसरात तो अनेकदा लष्करी मोहिमांसाठी आला आणि काही काळ मुक्कामही केला; मात्र ते त्याचे कायमस्वरूपी मुख्यालय नव्हते.
सातारा, पन्हाळा, विशाळगड, सिंहगड आणि तोरणा या किल्ल्यांवरील मोहिमांदरम्यान त्याने आसपासच्या छावण्यांमध्ये तात्पुरते मुक्काम केले.
परळी (सज्जनगड परिसर), वाई आणि कराड या भागांतूनही त्याच्या लष्करी हालचाली झाल्याच्या समकालीन नोंदींमध्ये उल्लेख आहेत.
मराठा साम्राज्याशी दीर्घकाळ चाललेल्या संघर्षामुळे औरंगजेबाचे आयुष्य स्थिर राजवाड्यांपेक्षा लष्करी छावण्यांमध्येच अधिक गेले.
इतिहासकारांच्या मते, महाराष्ट्रातील त्याचे बहुतांश वास्तव्य हे युद्ध मोहिमा, वेढे आणि प्रशासन यासाठीचे तात्पुरते किंवा दीर्घकालीन लष्करी मुक्काम होते.
म्हणून औरंगजेबाचा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक संबंध औरंगाबाद, अहमदनगर (भिंगार), ब्रह्मपुरी, पुणे परिसर आणि मराठा किल्ल्यांभोवतीच्या लष्करी छावण्यांशी जोडला जातो.