संतोष कानडे
मुघल बादशहांच्या ऐशोआरामाचा खर्च मुख्यतः शाही खजिन्यातून भागवला जात असे.
शाही खजिन्यातील पैसा प्रामुख्याने साम्राज्यातून वसूल होणाऱ्या जमीन महसूल आणि विविध करांमधून येत असे.
शेतकऱ्यांकडून वसूल होणारा जमीन महसूल हा मुघल साम्राज्याच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता.
याशिवाय व्यापारावरील कर, सीमाशुल्क, दंड आणि इतर महसुलातूनही सरकारला उत्पन्न मिळत असे.
बादशहांच्या महालातील भोजन, वस्त्रे, दागिने, मनोरंजन आणि शाही समारंभांचा खर्च या महसुलातून केला जाई.
दरबारातील हजारो कर्मचारी, सैनिक, सेवक, कलाकार आणि कारागिरांवरही शाही खजिन्यातून मोठा खर्च होत असे.
युद्धांमध्ये मिळालेली लूट, जिंकलेल्या प्रदेशांमधून मिळणारी संपत्ती आणि खंडणी हेदेखील काही काळ उत्पन्नाचे स्रोत होते.
मुघल बादशहांच्या वैयक्तिक ऐषआरामाचा स्वतंत्र असा आधुनिक अर्थाने ‘पगार’ नव्हता; ते साम्राज्याच्या संपत्तीवर अवलंबून होते.
मात्र प्रत्येक बादशहाचा खर्च सारखा नव्हता आणि ‘अय्याशी’बाबतच्या अनेक लोकप्रिय कथा अतिशयोक्त किंवा अप्रमाणित आहेत.
एकंदरीत, मुघल बादशहांच्या शाही जीवनशैलीचा मोठा खर्च साम्राज्याच्या महसुलातून, विशेषतः जमीन महसुलातून, भागवला जात असे.