मेट्रोच्या रुळांवर दगडं का नसतात?

रेल्वे रुळ

रेल्वे रुळांवर अनेक दगडं पसरलेले दिसून येतात, मात्र मेट्रो ट्रेनच्या बाबतीत तसे नसते. मेट्रोचे रुळ एका भक्कम काँक्रीटच्या पायावर बसवलेले असतात. पण असे का? मेट्रोच्या रुळांवर दगडं का नसतात?

दगड

सामान्य रेल्वे मार्गांवर असलेले दगड अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. ते रुळांना स्थिर ठेवण्यास, धावणाऱ्या गाड्यांचे वजन सर्वत्र समान रीतीने विभागण्यास आणि पावसाचे पाणी वाहून जाण्यास मदत करतात.

बॅलास्टलेस ट्रॅक

दुसरीकडे, मेट्रो प्रणालीमध्ये पूर्णपणे वेगळी रचना वापरली जाते. याला 'बॅलास्टलेस ट्रॅक' असे म्हणतात, जी विशेषतः काँक्रीटच्या संरचनेवर आणि बोगद्यांमध्ये वापरण्यासाठी डिझाइन केलेली असते.

ट्रॅक बॅलास्ट

रेल्वे रुळांच्या आसपास दिसणाऱ्या या दगडांना 'ट्रॅक बॅलास्ट'म्हणतात. कडक खडकांपासून तयार केलेले हे दगड रेल्वेच्या 'स्लीपर्स'च्या खाली आणि आजूबाजूला एक आधार देणारा थर तयार करतात.

जमिनीवरील दाब

धावत्या ट्रेनमुळे रुळांवर प्रचंड आणि वारंवार भार पडतो. हे बल रुळांवरून स्लीपर्सवर आणि नंतर खालील जमिनीत जातात. बॅलस्ट हा भार अधिक विस्तृत क्षेत्रावर पसरवतो, ज्यामुळे जमिनीवरील दाबाचे केंद्रीकरण कमी होते.

मेट्रो प्रणाली

अनेक मेट्रो प्रणालींमध्ये 'बॅलास्टलेस' ट्रॅकचा वापर केला जातो. यामध्ये रुळांना काँक्रीटच्या स्लॅबवर किंवा 'प्लिंथ' नावाच्या काँक्रीटच्या आधारस्तंभांवर घट्ट बसवले जाते.

काँक्रीटीकरण

येथे सैल दगडांचा थर आणि स्लीपर्स वापरण्याऐवजी, रुळांना काँक्रीटच्या संरचनेशी जोडलेल्या विशेष 'फास्टनिंग' प्रणालीद्वारे जागेवर स्थिर ठेवले जाते.

रचना

ही रचना विशेषतः भुयारी मार्गांतून (tunnels) किंवा उन्नत (elevated) मार्गांवरून जाणाऱ्या मेट्रो मार्गांसाठी उपयुक्त ठरते.

बॅलास्टलेस

जरी अनेक मेट्रो मार्गांवर 'बॅलास्टलेस' ट्रॅक वापरले जात असले, तरी काही ठिकाणी उदा. जिथे मेट्रो गाड्या उभ्या केल्या जातात, त्यांची तपासणी किंवा देखभाल केली जाते, तेथे खडीचा वापर केला जातो.

उदाहरण

हैदराबाद मेट्रो रेल आपल्या उन्नत मार्गांवर आणि रॅम्पवर 'प्लिंथ' प्रकारच्या बॅलास्टलेस ट्रॅकचा वापर करते. मात्र, त्यांच्या डेपोमधील काही भागांत दगडी बॅलास्टचा वापर केला जातो.

'लो हीट सिमेंट' म्हणजे काय? सामान्य सिमेंटपेक्षा ते वेगळे का?