संतोष कानडे
आफ्रिकेतील बँडेड मुंगूस या प्रजातीमध्ये एकाच टोळीतील सर्व गर्भवती माद्या एकाच रात्री किंवा काही तासांच्या अंतराने पिल्लांना जन्म देतात.
वन्यजीव शास्त्रज्ञांच्या अभ्यासानुसार, टोळीतील माद्यांमध्ये संवादाच्या आणि हार्मोन्सच्या नैसर्गिक पातळीमुळे त्यांच्या प्रसूतीची वेळ तंतोतंत जुळते.
या अद्भुत पद्धतीमुळे टोळीतील सर्व पिल्ले एकाच वेळी जन्माला आल्याने कोणाचे पिल्लू कोणते आहे, यातील मातृत्वाची ओळख पूर्णपणे लपवली जाते.
मुंगसांच्या कळपातील प्रबळ मादीकडून इतर दुय्यम माद्यांच्या पिल्लांना मारून टाकण्याचा धोका असतो, मात्र या पद्धतीमुळे स्वतःचे पिल्लू कोणते हे ओळखता न आल्याने पिल्लांची हत्या टळते.
सर्व पिल्लांचा जन्म एकत्र झाल्यामुळे टोळीतील सर्व माद्या संपूर्ण समूहातील पिल्लांना समान मानून स्वतःचे दूध पाजतात.
पिल्लांच्या संरक्षणासाठी संपूर्ण टोळी एकत्र येते आणि भक्षकांपासून बचाव करण्यासाठी संयुक्त 'कम्युनल नर्सरी' तयार केली जाते.
ज्या माद्यांनी पिल्लांना जन्म दिलेला नसतो, त्या माद्या किंवा टोळीतील प्रौढ नरसुद्धा आळीपाळीने पहारा देऊन पिल्लांचे रक्षण करतात.
एकाच वेळी अनेक पिल्ले जन्माला आल्याने भक्षक प्राण्यांकडून होणाऱ्या हल्ल्यात सर्वच पिल्ले मारली जाण्याचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होतो.
ही प्रक्रिया केवळ प्रजननाची नसून मुंगसांच्या टोळीतील सामाजिक एकात्मता आणि अस्तित्वाची एक अनोखी नैसर्गिक उत्क्रांती मानली जाते.
निसर्गातील सहकार्याचे आणि सामूहिक पालकत्वाचे हे जगातील सर्वात थक्क करणारे उदाहरण आहे.