कागदाची नोट भिजल्यानंतरही फाटत का नाही? ती कशी बनली जाते?

प्लास्टिकच्या नोटा

रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या पॉलिमर नोटांच्या पायलट प्रोजेक्टला मंजुरी दिली आहे. त्यामुळे भारतात लवकरच १० आणि २० रुपयांच्या प्लास्टिकच्या नोटा सुरू केल्या जाणार आहेत.

नोटा बनवण्याची प्रक्रिया

मात्र कागदी नोटा धुतल्यानंतरही सहजासहजी का विरघळत नाहीत? त्या कशा बनवल्या जातात आणि त्यासाठी वापरली जाणारी प्रक्रिया काय आहे, जाणून घ्या.

सुती धाग्यांचा वापर

RBIने जारी केलेल्या नोटा लगद्याऐवजी सुती धाग्यांपासून बनवल्या जातात. सुती धागे नैसर्गिकरित्या अधिक मजबूत असतात आणि पाण्याच्या संपर्कात आल्यावरही खराब होत नाहीत. यामुळे अनेक वर्षे वापरानंतरही या नोटा टिकाऊ राहतात.

नोटांची निर्मिती

नोटांच्या निर्मितीदरम्यान कापसाच्या कागदावर जिलेटिन आणि रेझिनच्या एका विशेष मिश्रणाचा लेप दिला जातो. यामुळे ओलावा, घाम, धूळ, वारंवार घड्या घालणे आणि पाण्याशी संपर्कात आल्यानंतरही नोटा खराब होण्यापासून वाचतात.

उत्पादन प्रक्रिया

उत्पादन प्रक्रिया कापसाचे तंतू स्वच्छ करून त्यावर रासायनिक प्रक्रिया करून जाड लगदा बनवण्याने सुरू होते. हा लगदा मोठ्या कागदांमध्ये दाबला जातो आणि तो पूर्णपणे सुकण्यापूर्वी त्यावर वॉटरमार्क आणि सुरक्षा धागे यांसारखी वैशिष्ट्ये जोडली जातात.

सुरक्षा घटक

प्रत्येक नोटेमध्ये अनेक अंगभूत सुरक्षा घटक असतात, ज्यात महात्मा गांधी वॉटरमार्क, RBI आणि भारत लिहिलेले धातूचे सुरक्षा धागे, प्रकाशीय बदलणारी शाई आणि सूक्ष्म छपाई यांचा समावेश आहे. यामुळे बनावट नोटा ओळखणे सोपे होते.

इंटॅग्लिओ छपाई

या नोटा इंटॅग्लिओ छपाईचा वापर करून छापल्या जातात, ज्यामुळे स्पर्शाने जाणवणारे उंचवट्याचे नमुने तयार होतात. काही विशिष्ट मूल्यांच्या नोटांमध्ये रंग बदलणाऱ्या शाईचाही वापर केला जातो.

नोटांची ओळख

दृष्टिहीन व्यक्तींनाही विविध मूल्यांच्या नोटा ओळखण्यास मदत व्हावी, यासाठी नोटांच्या कडांवर उंचवट्याच्या रेषा, चिन्हे आणि आकार छापलेले असतात.

अद्वितीय अनुक्रमांक

प्रत्येक नोटेवर फ्लोरोसेंट शाईने एक अद्वितीय अनुक्रमांक छापलेला असतो. हे अनुक्रमांक अतिनील प्रकाशात चमकतात, ज्यामुळे बँका आणि सुरक्षा संस्थांना चलनाची सत्यता पडताळणे आणि बनावट नोटा शोधणे सोपे होते.

यंत्रांचा वापर

छपाईनंतर, नोटांच्या मोठ्या शीट संगणक-नियंत्रित यंत्रांचा वापर करून कापून स्वतंत्र नोटा बनवल्या जातात. सर्व गुणवत्ता तपासण्यानंतर त्या चलनात आणण्यासाठी भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या करन्सी चेस्टमध्ये पाठवल्या जातात.

ताक कधी प्यावं? कधी पिऊ नये? आयुर्वेदात काय सांगितलंय?