संतोष कानडे
पेसमेकर हे हृदयाचे ठोके अनियमित किंवा अत्यंत मंद झाल्यास ते सामान्य ठेवण्यासाठी छातीच्या त्वचेखाली बसवले जाणारे एक छोटे इलेक्ट्रॉनिक वैद्यकीय उपकरण आहे.
हे उपकरण अखंडित चालण्यासाठी त्यात उच्च क्षमतेची लिथियम बॅटरी असते, जी टायटॅनियम धातूच्या हवाबंद डबीत सुरक्षितपणे सील केलेली असते.
व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर अंत्यसंस्काराच्या वेळी अग्नी किंवा शवदाहिनीतील तापमान ८००°C ते १०००°C पर्यंत पोहोचते.
या प्रचंड उष्णतेमुळे पेसमेकरमधील लिथियम बॅटरी तापून तिच्यातील अंतर्गत रासायनिक दाब वेगाने वाढतो.
हा अंतर्गत दाब सहन न झाल्याने टायटॅनियमचे आवरण फुटून चितेमध्ये किंवा शवदाहिनीत मोठ्या आवाजासह भीषण स्फोट होतो.
अशा स्फोटांमुळे लाकडाच्या चितेतील जळते निखारे आजूबाजूला उडून अंत्यविधीसाठी उपस्थित नातेवाईक भाजण्याचा किंवा जखमी होण्याचा गंभीर धोका निर्माण होतो.
विद्युत किंवा गॅस शवदाहिनीमध्ये असा स्फोट झाल्यास भट्टीतल्या अंतर्गत विटांचे आवरण फुटणे, लोखंडी दरवाजे उडणे आणि यंत्रणेचे मोठे नुकसान होण्याच्या घटना घडल्या आहेत.
याच धोक्यामुळे अंत्यसंस्कारापूर्वी मृतदेहातील पेसमेकर शस्त्रक्रियेने बाहेर काढणे हा जगभरात अत्यंत महत्त्वाचा आणि प्रमाणित नियम आहे.
रुग्णालयातील डॉक्टर किंवा स्मशानभूमीतील प्रशिक्षित तंत्रज्ञ छातीवर छोटा कट देऊन अवघ्या १ ते २ मिनिटांत हे उपकरण सुरक्षितपणे बाहेर काढू शकतात.
जर मृतदेहाचा दफनविधी केला जाणार असेल तर पेसमेकर काढण्याची गरज नसते; परंतु अग्निदाह देण्यापूर्वी कुटुंबीयांनी याची पूर्वकल्पना देऊन पेसमेकर काढून घेणे सुरक्षेच्या दृष्टीने अनिवार्य आहे.