उत्तराखंड :उत्तराखंडमधील नंदा देवी राष्ट्रीय उद्यानाच्या २०२६च्या जैवविविधता सर्वेक्षणातून हिमालयातील या संरक्षित क्षेत्रातील वनस्पती, वन्यजीव आणि पक्ष्यांच्या स्थितीचे नवे चित्र समोर आले आहे. सर्वेक्षणात ४९० हून अधिक वनस्पती प्रजाती, २० सस्तन प्राणी, ९६ लायकेन टॅक्सा आणि १२५ पक्षी प्रजाती नोंदवण्यात आल्या आहेत. नंदा देवी राष्ट्रीय उद्यान दीर्घकाळापासून मानवी हस्तक्षेपापासून संरक्षित असल्याने हिमालयातील नैसर्गिक प्रक्रियांच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे क्षेत्र मानले जाते.

१९९३पासून दीर्घकालीन जैवविविधता निरीक्षण

नंदा देवी राष्ट्रीय उद्यानात १९९३पासून सुमारे दशकाच्या अंतराने वैज्ञानिक सर्वेक्षणे केली जात आहेत. २०२६च्या सर्वेक्षणात मागील नोंदींच्या तुलनेत वनस्पती आणि वन्यजीवांच्या स्थितीचा अभ्यास करण्यात आला.

सर्वेक्षणानुसार जंगलाच्या संरचनेत मोठा नकारात्मक बदल दिसून आलेला नाही. झाडे पडल्यामुळे निर्माण झालेल्या मोकळ्या जागांमध्ये नव्या झाडांची नैसर्गिक वाढ होत असल्याचेही आढळले. बर्च, फर आणि सॉर्बस या प्रमुख वृक्षांच्या अनुक्रमे सुमारे ३०७, २६० आणि ९४ झाडांची प्रति हेक्टर घनता नोंदवण्यात आली.

UNESCOच्या नोंदीनुसार, नंदा देवी राष्ट्रीय उद्यानात १९८३पासून गिर्यारोहण आणि साहसी उपक्रमांवर बंदी आहे. मर्यादित मानवी हस्तक्षेपामुळे हा परिसर नैसर्गिक प्रक्रियांच्या दीर्घकालीन निरीक्षणासाठी महत्त्वाचा ‘कंट्रोल साइट’ मानला जातो.

पहिल्यांदाच बीच मार्टेनची नोंद

२०२६च्या सर्वेक्षणात उद्यानात २० सस्तन प्राण्यांच्या प्रजाती आढळल्या. यामध्ये बीच मार्टेन (Beech Marten) या मांसाहारी प्राण्याची नंदा देवी राष्ट्रीय उद्यानातील पहिली नोंद करण्यात आली आहे. कस्तुरी मृग सुमारे ४,२०० मीटर उंचीपर्यंत आढळला, तर कोअर भागात हिमालयन तहरची उपस्थितीही नोंदवण्यात आली.

ब्लू शीप अर्थात भरल ही महत्त्वाची शाकाहारी प्रजाती नऊपैकी सात भागांत आढळली. हिमबिबट्याची चार भागांत नोंद झाली. याशिवाय पातालखान-सर्सोपाताल परिसरात हिमबिबट्याने भरलची शिकार केल्याचा पुरावाही सर्वेक्षणादरम्यान मिळाला. या नोंदीमुळे या परिसरातील शिकारी आणि शिकार प्रजातींमधील नैसर्गिक संबंधाबाबत महत्त्वाची माहिती मिळाली आहे.

४९० हून अधिक वनस्पती; ९६ लायकेनची नोंद

वनस्पती सर्वेक्षणात ४५१ अँजिओस्पर्म, सात जिम्नोस्पर्म आणि ३२हून अधिक फर्न व टेरिडोफाइट मिळून ४९० हून अधिक संवहनी वनस्पतींची नोंद झाली. बर्फाळ आणि उंच पर्वतीय भागातील औषधी वनस्पतींच्या संवर्धनासाठीही हा परिसर महत्त्वाचा आहे.

२०२६च्या सर्वेक्षणातील विशेष बाब म्हणजे लायकेनची स्वतंत्र आणि व्यापक नोंद. ९६ लायकेन टॅक्सा आढळले असून त्यापैकी ७० नोंदी उद्यानासाठी नव्या असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.

औषधी वनस्पतींच्या बाबतीत नंदा देवी परिसरात अतीस, जटामासी, कुटकी आणि डॅक्टाइलोरायझा यांसारख्या महत्त्वाच्या प्रजाती आढळतात. UNESCO आणि WIIच्या माहितीनुसार या परिसरात अनेक दुर्मीळ आणि संकटग्रस्त औषधी वनस्पतींचे अधिवास आहेत.

१२५ पक्षी प्रजातींची नोंद

सर्वेक्षणात १२५ पक्षी प्रजाती आणि ५९९ पक्ष्यांची नोंद झाली. यामध्ये इजिप्शियन गिधाड, दाढीवाले गिधाड, हिमालयन गिधाड, माउंटन हॉक-ईगल आणि चीअर फिजंट या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या प्रजातींचा समावेश आहे. सब-अल्पाइन जंगल आणि क्रुमहोल्झ भागात पक्ष्यांची विविधता अधिक आढळल्याचे अहवालात नमूद आहे.

नियमित मॉनिटरिंगची शिफारस

२०२६च्या सर्वेक्षणाच्या आधारे भविष्यातही नंदा देवीच्या परिसंस्थेचे नियमित निरीक्षण करण्यावर भर देण्यात आला आहे. कोअर क्षेत्रात दर पाच वर्षांनी आणि बफर क्षेत्रात दरवर्षी कॅमेरा ट्रॅप, ड्रोन, उपग्रह रिमोट सेन्सिंग आणि AI आधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करून सर्वेक्षण करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.

नंदा देवी आणि व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स राष्ट्रीय उद्यानांना १९८८मध्ये UNESCOच्या जागतिक वारसा यादीत स्थान मिळाले. या परिसरात हिमबिबट्या, कस्तुरी मृग आणि भरलसह अनेक महत्त्वाच्या हिमालयीन प्रजातींचे अधिवास आहेत. त्यामुळे २०२६चे सर्वेक्षण या उच्च हिमालयीन परिसंस्थेच्या दीर्घकालीन स्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरते.